Alerji
Sayısı durmadan artan pek çok hastalık «alerji» adı altında toplanır. Alerji hastalıklarının çok eski zamanlardan bu yana bilinip, tanınmalarına karşılık, ortaya çıkış ve nedenlerinin açıklanması, herkesi son derece şaşırtmıştır. Çünkü, astım nöbeti ve egzama tekrarlamaları gibi birbirinden son derece farklı hastalıklar arasında, saman nezlesiyle kurdeşen arasında, yalın bir ilacın yolaçtığı ciddi alerji tepkisiyle aynı ilacın alınmasının başka bir kişide neden olduğu yarım baş ağrısı nöbeti arasında, akla uygun hiç bir bağlantı yoktur.
Bu hastalıkların o zamana kadar bütünüyle sağlıklı bir kişide, çoğunlukla beklenmedik biçimde ortaya çıkışı ve önceden kestirilemeyen evrimi, akülardaki karışıklığı daha da artırır.
Öte yandan bu hastalıklara soy, yaşam biçimi ve içinde yaşadıkları çevre bakımından görünüşte benzer kişilerden oluşan bir toplulukta, açıklanamayan bir biçimde yalnızca çok az kişide Taşlanmaktadır. Üstelik, o güne kadar aynı yiyecek ya da ilacı sakıncasız olarak alabilen bir kişi, görünüşte hiç bir neden olmadan, aynı koşullar altında önemli hastalıklara yakalanabilmektedir. Bütün bu hastalıkların ruhsal özelliklerindense, yüzyılı aşkın süredir söz edilmektedir.
Alerjinin Doğuşu
XX. yüzyılın başında, Charles Richet ve Paul Portier adlarında 2 Fransız bilgini anafilaksiyi bulunca, bu olay büyük ilgi gördü; ama yalnızca biyoloji uzmanlarını ilgilendirdi.
Bununla birlikte, çok geçmeden bazı hekimler, deney .hayvanında gözlendiği biçimde anafilaksi tepkisinin başlamasındaki çabukluk ile astım, kurdeşen, v.b. gibi bazı klinik belirtilerin başlamasındaki çabukluk arasında bir yakınlık kurdular. Böylece bu hastalıkların, anafilaksi kökenli oldukları ileri sürülmeğe başlandı.
Deneysel anafilaksi hangi benzerlikleri ortaya koymaktaydı acaba? Bütünüyle sağlıklı bir hayvana, yumurta akı, buğday proteini, at serumu gibi yabancı bir proteinin verilmesi, ilk iğnede hiç bir bozukluğa yolaçmıyordu. Ama, 10-20 gün sonra hayvana aynı protein, aynı ya da daha az dozda verilirse, iğnenin yapılmasını izleyen dakikalarda bitkinlik, şok, duy arsızlaşma, gibi hayvanı birkaç dakikada ölüme götürebilecek belirtiler ortaya çıkıyordu..
Böylece, anafilaksiye götüren işlem içinde, alerji tepkisinin 3 temel koşulu ortaya çıkarıldı.
Önceden Bir Duyarlılığın Gerekliliği
Organizmanın kendini duyarlı kılabilecek bir maddeyle ilk temasında hiç bir zaman bir alerji tepkisi görülmediğini, deneysel ve klinik gözlemler kanıtlamıştır. Bu ilk girişten sonra, sözkonusu maddeye duyarlık giderek artar. Duyarlık, kendisini ortaya çıkarma özelliği olan maddenin, organizmaya temasıyla ya da içine girmesiyle oluşur. Bu maddeler «alerji yapıcı» ya da «alerji oluşturucu» (alerjen ya da antijen) diye nitelenir. Günümüzde alerji yapıcı maddelerin sayısının sınırsız denebilecek kadar çok olduğu ve doğada raslanan bütün kimyasal bileşiklerde bulundukları kanıtlanmıştır. Bununla birlikte onları 2 ana bölüme ayırabiliriz: Tam alerji yapıcılar; eksik alerji yapıcılar. Eksik alerji yapıcılar, çoğunlukla molekül ağırlığı hafif maddelerdir: İlaçlar; güzellik ürünleri; boyalar; ve Bunlar ancak organizmadaki deri, kan serumu ve hücrelerin proteinleriyle kimyasal bağ yaparlarsa antijen özelliği kazanırlar.
Alerji duyarlığı‘, değişik biçimlerde oluşabilir: Solunum, yoluyla (çiçektozu, toz, tüy); sindirim yoluyla (yiyecekler, ilaçlar); deri ya da mukozalarla temas sonucu (ilaçlar, güzellik ürünleri, deterjanlar, vb.)
Alerji yapıcı maddelerin birbirine sıkıca bağlı 2 ortak özelliği vardır:
— organizma tarafından yabancı olarak tanınırlar;
— antikor oluşmasına neden olabilirler ya da bağışıklığa yardımcı hücreleri duyarlı kılabilirler. Yalnızca duyarlık yaratan maddenin alerji tepkisini başlatabilmesi, alerji yapıcı maddenin kendine özgüllüğünü vurgular.
Bir Bekleyiş Süresinin Zorunluluğu
Duyarlık olayı hiç bir zaman hemen gerçekleşmez. Alerjinin yerleşmesi için, belli bir süre geçmesi gerekir. Bu süre hayvanlarda belirlenebilmiştir: Genellikle bir haftadan, birkaç haftaya kadar. İnsanlarda ise bu süreyi belirlemek daha güçtür ve 10 gün ile aylar arasında değişebilir. Bu bekleyiş süresi, alerji yapıcı maddenin duyarlık durumunu oluşturan bağışıklık mekanizmasını (hücresel ya da kanda dolaşan antikorlara bağlı) etkileyebilmesi için gerekli süreye eşittir.
Alerji Tepkisinin Özgünlüğü
Bağışıklık mekanizması alerji yapıcı madde için özgün olduğundan, alerji tepkisi ancak bu alerji yapıcı ya da kimyasal olarak ona yakın bir alerji yapıcı tarafından başlatılabilir. Özgünlük, bütün özbağışıklık tepkilerinin temel özelliklerinden biridir.
Alerji tepkisinin özbağışık yapısı, bazen karıştırılabildiği zehirlenme belirtilerinden ayırdedilmesini sağlar.
Bağışıklık Etmenlerinin Yapısı
Alerji özellikli genel ve yerel hastalıklar, antijen molekülleriyle, bunların oluşturduğu bağışıklık etmenleri arasındaki tepkimeye bağlıdır. Bu bakımdan, «kanda dolaşan antikorlara bağlı bağışıklık» adı da verilen erken aşırı duyarlık tepkimeleri île «hücresel antikorlar aracılığıyla oluşan alerjiler» diye nitelendirilen gecikmiş bozuklukları birbirinden ayırmak yararlı olur.
Hastalıkların ortaya çıkışlarındaki zaman farklılıkları, sorunun yalnızca küçük bir bölümünü oluşturur. Asıl önemli nokta, oluşan bağışıklık etmenlerinin ve bu tepkimeyle ortaya çıkan zararların yapısıdır.
Erken alerji tepkimeleri grubunda, bağışıklık etmenleri aynı zamanda hem kan dolaşımında, hem de kan bazofillerinde ve doku bazofillerinde bulunan antikorlar tarafından oluşturulur. İnsanda, alerji antikorları İgE .grubu imünoglobülinler-de bulunur. İgE alerji antikorlarının kendilerine özgü birçok özelliği vardır. Bunlardan en önemlileri, ısıya duyarlı oluşları, eteni geçememeleri ve özellikle, bazofillere bağlanmalarını sağlayan büyük yapışkanlıklarıdır. Duyarlık süresini belirleyen de zaten, antikorların hücre yüzeyine yapışmalarıdır.
Normal bir kişiye alerjili bir kişinin serumunun genel ya da yerel olarak iğneyle verilmesi sonucu oluşturulan edilgin ve geçici duyarlık sayesinde, dolaşan kanda alerji antikorlarının varlığı kolayca kanıtlanmıştır.
Klinikte, çiçektozları, ev tozları, tüy, kıl, v.b. ile ortaya çıkan solunum alerjilerini, kurdeşen ve damar ödeminin bazı biçimlerini, şok tepkilerini kapsayan bu alerji biçiminin karşıtı, hücresel antikorlar aracılığıyla oluşan alerji belirtileridir. Bu ikinci gruba giren alerjiler, kanla geçir ilemezler; ama (hayvanda) canlı akyuvarların iğneyle verilmesiyle aktarılırlar. Bakteri, virüs, mantar enfeksiyonları, temas sonucu oluşan deri iltihapları ve organ aktarımlarında red olayı sırasında ortaya çıkan alerjiler, bu grupta toplanırlar.
Alerji Tepkisini Oluşturmaktan Sorumlu Tutulanlar
Antijen ile antikorun birleşmesi, kendi kendine, doğrudan hücresel ya da do-kusal zarar ortaya çıkaramaz. Yalnızca, genel ya da yerel belirtilerin ortaya çıkmasına yolaçan, öteki olayları başlatıcı olarak araya girer. Böylece üç sınıf aracı etmen işe karışır: Kompleman; kimyasal aracılar; bağışıklığa yardımcı hücreler.
Kompleman
Kompleman, antijen-antikor birleşmesiyle belirli bir sıraya göre dizilen, bazen etkin enzimler salgılayan, bazen de giderek olaya katılacak öteki öğeleri etkinleş-tiren etmenleri salgılayan birçok proteinden oluşmuştur. Son bölümde, etkinleşen, kompleman, antikorun duyarlaştırdığı hücreleri eritici bir görev yüklenir. Aracı öğeler arasından bazılarının, parçalı çekirdeklilere kimyasal çekici özellikleri vardır; bazılarıysa, bazofil hücrelerden başlayarak, dokuları doğrudan ya da uzaktan etkileyen gerçek zehirler salgılarlar. Yakın bir dönemde «karmaşık hastalıklar» adı altında toplanmış olan alerji hastalıklarında kompleman önemli bir rol oynar. Bu olaya dayanan hastalıkların sayısı yıldan yıla artmaktadır ve çiftçilerle kuş yetiştiricilerinde görülen solunum yolları hastalıklarında, serum hastalığında, bazı virüs hastalıklarında, yaygın döküntülü lupusta ve bakterilerin yolaçtığı hastalıklarda gözlenen, böbrek damarlarının yada genel olarak damarların iltihabı gibi birbirinden apayrı sendromları içerir.
Leave a Reply