Sağlık Bilgileri

Böbrek, yalnızca yalın bir temizleyici süzgeç değil, özellikle seçici, düzenleyici bir organdır. Organizmanın dışarı atması ve saklaması gerekenleri seçer. Artıklar, zehirler ve fazla maddeler sidikle atılır; yararlı, gerekli ya da vazgeçilmez öğeler tutulup, yeniden organizma dolaşımına katılır. Böylece böbrek, günde yaklaşık 180 litre su ve 600 grama yakın tuzu, kandan ayırdıktan sonra yeniden geri emer.

Süzme işlemini yumacık yerine getirir; buna «yumacık işlevi» adı verilir. Böbrek borucuklarmın daha karmaşık bir rolü vardır, ama özellikle yeniden emilmeyi (geri emilmeyi) sağlarlar; buna da «borucuk işlevi» denir.

YUMACIK İŞLEVİ

Kalp, ortalama olarak dakikada 4 litre (günde 3760 litre) kanı organizmaya dağıtır. Böbreğe günde 1700 litreden çok kan gelir (dakikada 1,2 litre). Bu gelen kanın yüzde 10′dan biraz çoğu, böbrek yumacıkları tarafından süzülür; böbrek yu-macıklarmın en fazla temizleme yeteneği dakikada 130 mit, günde yaklaşık 180 litredir. Sonuçta 1-1,5 İt sidik ortaya çıkar. Görüldüğü gibi böbreğin yoğunlaştırma yeteneği önemlidir.

Böbrek yumacığı, yalnızca, oldukça küçük boylu moleküllerin geçmesine izin veren, çok ince bir süzgeçtir. Su, mineral tuzlar, üre, ürik asit, kreatinin gibi maddeler süzülür. Kan serumunun normal proteinleri geçmez; ama hemoglobin, Bence-Jones albümini gibi bazı anormal proteinler, böbrek yumacıkları süzgecini aşabilir.

Böbrek yumacıkları süzüntüsü, proteinsiz kan serumuyla aynı bileşimdedir. Böbrek yumacıkları sidiği ya da birincil sidik diye de adlandırılır.

Yumacıkların süzme işlevi, yalnızca atardamar basıncı tarafından düzenlenen edilgin bir olaydır.

BORUCUK İŞLEVİ

Borucuklar düzeyinde, 2 etkin mekanizma işe karışır: Geri emilim; borucuk salgılaması.

Geri emilim

Yumacıktan süzülen maddelerin çoğu ve su, miktar olarak sidikte azdır. Borucuklarm çeperindeki hücreler, yumacık sidiğinin bileşimindeki maddelerin önemli bir bölümünü geri alırlar. Bunları geri emer ve temizlenmiş olarak kan dolaşımına verirler.

Su yüzde 99,5 oranında, öteki normal maddeler de en az yüzde 80 oranında geri emildiklerinden, sidik yoğunlaşır.

Bazı maddeler de bütünüyle geri emilir ve sağlıklı kişide hiç bir zaman sidiğe geçmezler. Bunlara «eş’kli.maddeler» adı verilir. Bu maddeler, ancak kandaki oranları belirli bir eşiği aştığında sidikle atılırlar. Sözgelimi bu eşikli maddelerden olan glikoz, yalnızca kandaki şeker miktarı % 1,70-1,80 mgr; aştığında sidikte bulunur (böbrek borucuklarmda bir hastalık ya da bir anormallik olmadığı sürece).

Borucuk salgılaması

Borucuk salgılamasındaki olay, geri emilimdekinin tersidir. Sidik, yalın bir borucuk süzüntüsünde bulunabilecek olandan daha fazla madde içerir. Temizleme dakikada 130 mit olacakken, 600-700 mlt’yi bulabilir. Bu miktar, böbreğe bu zaman süresince gelen kan serumunun tamamının temizlenmesine uyar (kan, «serum» ya da «plazma» denilen bir sıvı bölüm ile «yuvarlar» adı verilen biçimli katı öğelerden oluşur; 1200 mit kan yaklaşık 700 mit serum kapsar).

Borucuk salgılaması, özellikle, paraamino hipürik asit (PAH), bazı iyotlu karşıt maddeler, penisilin, v.b. gibi organizmaya yabancı maddelerin sidikle çıkarılması için işe karışır. Kan, genellikle, böbrekten bir tek geçişinde bu maddelerden kurtulur.

SİDİK ÇIKARILMASI

Temizleme katsayısı kavramı

Bir maddenin böbrek temizleme katsayısı (İng. clearence ), dakikada bu maddeden arıtılan plazma ya da serum miktarıdır. Böylece, böbrek yumacı-ğınm , azami temizleme katsayısı, dakikadaki azami temizleme yeteneği demektir: 130 mlt/dak. Bu değer, geri emilmeden ve salgılanmadan yalnızca süzülen bir maddenin böbrek temizleme katsayısı olacaktır.

Kısmen geri emilen bir maddenin böbrek temizleme katsayısı 130′un altında olacaktır (sözgelimi ürenin temizleme katsayısı 75′dir).

Geri emilmeyen, ama salgılanan bir maddenin böbrek temizleme katsayısı 130′un üstünde olacak ve dakikada 700 mlt’yi bulabilecektir. PAH için bu değer 600, röntgen ışınlarını tutan bir madde içinse 650 olacaktır.

Hem geri emilen, hem de salgılanan bazı bileşiklerin böbrek temizleme katsayıları, yukarda verilen sa3′iların arasında yeralırlar.

Suyun çıkarılması

Su, böbrek yumacığı tarafından bütünüyle süzülür. Suyun böbrek yumacığı temizleme katsayısı 130′dur. Ama yüzde 99′undan çoğu, borucuklar tarafından geri emilir.

Süzülen suyun yüzde 80′i mekanik olarak kıvrıntılı borucuklar düzeyinde geri emilir. Böbrek yumacığmdan geçen günlük 180 litre suyun yaklaşık 36 litresi Bellini borucuklarma gelir. Bu boru da, 2 hormonun etkisi altında ve bedenin gereksinimlerine göre, etkin biçimde 35 litreye yakın suyu geri emer. Hipofiz arka bölümünden salman ADH (sidik yapımını önleyici hormon) yalnızca suyun geri emilimini sağlar.

Sodyum klorür

Sodyum klorür ya da tuz, yaklaşık yüzde 90 oranında geri emilir. Su gibi, tuzun da yüzde 80′i kıvrmtılı böbrek borucuklan düzeyinde edilgin olarak, geri kalanı da Bellini borucuklarında etkin bir mekanizmayla tutulur. Bu düzeyde, aldesteron, hem suyun, hem de sodyum klorürün geri emilimini düzenler.

Üre

Bedenin başlıca artığı olan ürenin sidikle çıkarılması, karmaşık bir olaydır. Yaklaşık yüzde 4O’ı kıvrmtılı böbrek borucuklarından geri emilir, ama hemen tümü Bellini borucuklarmdan salgılanır. O halde lopçuktan çıkan sidikle, böbrek yumacığı sidiği aynı oranda üre içerir. Toplayıcı borular düzeyinde, ürenin bir bölümü yeniden geri emilir. Sidik atımı hızı dakikada 1,5 mlt’nin üstünde olduğunda, son temizleme katsayısı dakikada 75 mlt’dir; atım hızı azaldığında, geri emilim azalır ve ürenin atılımı artar.

Kalsiyum ve fosfatlar

Kalsiyum ve fosfatların yüzde 9O’ı geri emilir. Burada geri emilim mekanizması, paratiroyit hormonu ya da öteki adıyla parathormon tarafından düzenlenir.

Glikoz

Normalde glikoz bütünüyle geri emilir. Eşikli bir madde olduğundan sağlıklı kişide sidiğe geçmez.

Ürik asit, kreatinin ve potasyum

Bu maddeler önce geri emilir, sonra Bellini borucukları tarafından kısmen salgılanır.

SİDİK ÇIKARILMASININ DÜZENLENMESİ

Böbrek yunmaklarından süzülme ve geri emi-limin büyük bir bölümü, yalnızca kan basıncına bağlı olan böbrek kan akımı hızına bağımlıdır. Bellini borucuklarında suyun geri emilimi, sidik

yapımını önleyici hormona, hipofiz arka lobuna ve böbreküstü bezi kabuğundan salgılanan aldosterona bağımlıdır.

Aldosteron aynı düzeyde, klor ve sodyum üstünde de etkilidir. Kalsiyum ve fosfat, paratiroyit hormonun etkisi altındadır.

Sempatik sinir sistemi, kan akım hızı aracılığıyla idrar çıkarılmasına etki eder. Bu sistemin uyarılması, böbrek akımını azaltır ve bu yolla sidik atım hızını etkiler.

BÖBREĞİN ÖTEKİ İŞLEVLERİ

Asit-alkali dengesinin korunması

İnsan organizması, yaşamını ancak kan pH’ı yansıza yakınsa sürdürülebilir. pH, l’den 14′e kadar bir sayıyla belirtilen bir katsayıdır; asitlik ya da alkalilik derecesini ortaya koyar. Azami asitlik 1, azami alkalilik 14′tür; 7 sayısı yansızlığı beUr-tir. Kanın pH’ı, 7,30 ile 7,45 arasında oynar. Her türlü değişiklik, çok hafif de olsa ciddi bozuklul’-lara yolaçar. 7,00′nin altında ve 7,80′in üstünde yaşam olanaksızdır. Böbrek, öteki organlarla (özellikle akciğerler) birlikte asit-alkali dengesinin korunmasına katkıda bulunur. Sidik pH’ı çok değişkendir ve ortalama değeri 6,00′dır (hafif asit). Kan asitleşme eğilimi gösterirse, sidik, asit iyonlarını tutar ve pH’ını 4,8′e kadar düşürebilir. Bunun tersine, kan alkalileşme eğilimi gösterirse (alkaloz), kanın zararına sidik alkalileşir ve pH’ı, 8,2′ye ulaşır.

Atardamar basıncına etkisi

Böbrek, kan basıncını düzenleyen başlıca sistemlerden biridir. Böbrek yumacıkları yakınında yerleşmiş bir oluşum, reninanjiyotansin sistemi adı verilen bir enzim sistemi salgılar. Anjiyotansin, basıncı yükselten bir maddedir; salgılanması böbreğin çalışmasına bağlıdır.