Sağlık Bilgileri

ANATOMİ

Boşaltım sistemi 2 böbrek, 2 sidik borusu (üreter), sidik torbası ve sidik yolundan (üretra) oluşur. Erkekte ayrıca, ek bir organ olan prostat bezi vardır.

Çizgesel olarak, boşaltım sisteminin bütünü, yukarıya ve arkaya çok eğik olan büyük bir V harfi biçimindedir. Başlangıcı sidik torbası tarafından örtülen sidik yolu bu bütünün ucunu, sidik boruları V’nin 2 kolunu, böbrekler ise tepelerini oluştururlar.

Bu sürekli bir sistemdir; zararlı, yararsız ya da fazla maddelerin bedenden atılmasını sağlar. Böbrek süzer, yoğunlaştırır, seçer. Öteki organlar yalnızca sidiği depolar ya da iletirler.

BÖBREKLER

Normalde 2 tane olan böbrekler, omurganın sırt-bel bölümünün her iki yanında yeralırlar. Sırtın alt yanında bel çukurlarını doldururlar. 2 böbrek bakışımlı değildir: Sağ böbrek, sol böbrekten daha aşağıda yeralır. Sol böbreğin tepesi, 11. kaburganın üst bölümü düzeyindedir; sağ böbreğinki ise bu kaburganın alt bölümünü aşmaz. Böbrekler, diklemesine uzun fasulye biçimindedir. Bu fasulyenin içbükey kenarı, yani böbrek kapısı (hilus), içeriye, omurgaya doğru bakar. Her böbrek 12 sm yükseklikte, 6 sm eninde, 3 sm kalınlığındadır; yaklaşık 150 gr ağırlığmdadır. Rengi kahverengi kırmızıdır ve katı kıvamlıdır.

Böbrek, üstüne sıkıca yapışan, ama sağlıklı kişide kolayca sıyrılabilen ve «akörtü» denen sıkı bir bağdokusu tabakasıyla (böbrek kılıfı) sarılıdır. Bel çukurunda, böbrek, yağlı hücreli bir dokuyla (böbrek çevresi yağıyla) dolu bir tür yuva içine yerleşmiştir. Önemli zayıflamalarda, bu yağ eriyerek yiter. Böbrek çevresi enfeksiyona duyarlıdır ve böbrek çevresi iltihabı ya da apseleri, böbrek kabuğu apselerinden sonra ikincil olarak oluşur.

Böbrek kapısından damarlar, sinirler ve sidik borusu (üreter) girer.

MAKROSKOPİK ANATOMİ

Uzunlamasına bir kesitte, çıplak gözle, böbreğin çevresel bir bölge (kabuk) ile bir merkez bölgesinden (öz) oluştuğu görülür.

Kabuk bölümü (korteks) öz bölümünden (medulla) daha katı kıvamlı ve daha koyu renklidir. Buradan böbreğin derinliklerine, böbrek boşluğuna kadar kabuk dokusunun uzantıları gider: Ber-tini sütunları ya da böbrek sütunları (Columnae renales).

Daha soluk renkli öz bölümü, 10-12 küçük, üçgen biçimi sıralanmış alan (Malpighi piramitleri) kapsar. Malpighi piramitleri (pyramides renales), birbirlerinden kabuğun uzantıları olan Bertini sütunlarıyla ayrılırlar.

Her piramitin tepesi, küçük bir çanağa (kalis) açılan ve «böbrek papillaları» (papillae renales) denilen meme başı biçiminde çıkıntılarda sonlamr. 2-4 küçük anak birleşerek 1 büyük çanak oluşturur. Normal olarak, her böbrekte 3 büyük çanak vardır.

Üst çanak dik, ortadaki yatay, alttaki ise ortadakinin üstüne 60°C yatıktır. Ama bu diziliş büyük ölçüde değişebilir.

Büyük çanakların birleşmesi, sidik borusunun başlangıcında bir tür huni oluşturan böbrek havuzcuğunu ortaya çıkarır.

Bir böbrek lopçuğunun yapısı — 1. Getirici atar-damarcıh. — 2. Malpighi yumacığı. — 3. Bowman zarı. — 4. Götürücü atardamarcık. — 5. Uzaksal kıv-rıntılı borucuk. — 6. Bellini borucuğu. — 7. Yakın-sal kıvrıntılı borucuk. — 8. Henle yayının çıkan kolu. — 9. Henle yayının inen kolu.

İÇ YAPISI

Böbrek lopçuğu

Böbrek lopçuğu (nefron), böbreğin anatomik ve işlevsel birimidir: Her böbrekte yaklaşık 1 000 000 lopçuk vardır. Lopçukların tümü açılıp yayılsaydı 60-80 km uzunluğu ve 4-5 m2′lik bir alanı kaplarlardı. Böbrek doğal bir minyatürleşme harikasıdır.

Her lopçuk, bir yumacık ve bir böbrek borucuğundan oluşur.

Böbrek yumacığı (Malpighi cisimciği)

Yumacık, kendi üstüne sarılmış kılcal damarlar yumağından oluşmuştur. İnce bir zar olan Bowman zarı bu yumacığı çevreler. Kutuplardan birinden, yumacığm 2 atardamarcığı girer: Temizlenecek kanı getirici atardamarcık; süzülen kanın gittiği götürücü atardamarcık.

Böbrek borucuğu

Böbrek borucuğu (tubulus renalis), böbrek yumacığmdan başlayıp, birçok kez doğrultu ve çapını değiştirerek 6-8 sm’lik bir gidişten sonra, toplayıcı kanalla sonlamr. Bir böbrek borucuğu üstünde çeşitli parçalar vardır:

— yakmsal kıvrıntılı borucuk (proximal tubulus contortus); böbrek borucuğunun yumacıktan sonra gelen kıvrıntılı parçasıdır;

— paralel kollu U biçiminde Henle yayı (inen kol ve çıkan kol);

— uzaksal kıvrıntılı borucuk (distal tubulus contortus); Henle yayından sonra gelen kıvrıntılı bir ara parçasıdır;

— Bellini borucuğu (tubuli renales recti); uzaksal kıvrıntılı borucuktan sonra gelen düz bölümdür, böbrek lopçuğunun sonunu oluşturur ve toplayıcı bir boruyla birleşir.

Yumacık, yakmsal kıvrıntılı borucuk ve uzaksal kıvrıntılı borucuk, kabuk bölümünde yeralır. Henle yaylarının U bölümünün açık parçası da, böbreğin bu bölgesinde bulunur. Ama bu yayların bir bölümünün tabanı, öz bölümüne kadar inerek Bertini sütunları oluştururlar.

Toplayıcı borular

Her toplayıcı boruya birçok lopçuk (ortalama 20) açılır. Böbrek başına 50 000 kadar toplayıcı boru vardır. Bu toplayıcı borular, öz maddesinin Mal-pighi piramitlerini oluşturur ve delikler aracılığıyla bu piramitlerin papillasma açılırlar. Böylece sidik, önce çanaklara, sonra da böbrek havuzcuğuna gelir.

DAMARLAR VE SİNİRLER

Atardamarlar ve toplardamarlar

Böbrek atardamarları, 1. bel omuru düzeyinde, karın aortundan doğar. Sağdaki 6 sm uzunluğundadır, soldaki ise daha kısadır: 4 sm. Çaplan oldukça büyüktür: 8-10 mm.

Böbrek kapısından girmeden önce bunların her biri genellikle 2 uç dala ayrılır; ama başka düzenlenmeler de olabilir (bunun böbrek cerrahisinde büyük önemi vardır).

Böbreğin içinde her 2 uç dal, piramit sayısı kadar lob atardamarına ayrılır. Bu damarlar, kabuk maddesi sınırında, yaysı atardamarları oluşturacak atardamarları verir.

Bu atardamarlardan, bir yandan öz madde damarları, öte yandan da kabuk maddesinde yumacığın damarlarını verecek olan loblararası atardamarlar çıkar.
Boşaltım sisteminin röntgen görünümü. — 1. Sağ böbrek gölgesi. — 2. Havuzcuk. — 3. Havuzcuk-sidik borusu birleşimi. — 4. Sağ sidik borusu. — 5. Sol böbreğin üst kutbu. — 6. Böbrek gölgesi. — 7. Büyük çanaklar. — 8. Küçük çanaklar. — 9. Sol sidik borusu. — 10. Sidik borusunun küçük leğene girişi. — 11. Sidik borusu-sidik torbası birleşimi. — 12 Sidik torbası.

Temizlenmiş kan, yumacıktan götürücü atardamarla çıkar; götürücü atardamar,, kılcal bir ağ aracılığıyla yaysı bir toplardamara dökülen lopçuklararası toplardamarı oluşturur.

Toplardamar dolaşımının devamı, atardamar dolaşımıyla aynıdır, ama ters yöndedir. Böbrek toplardamarları, alt ana toplardamara dökülürler.

Böbrek atardamarları, böbrek dokusu içine girmeden önce, böbreğin tepesine giden üst kutup atardamarını ve tabanına giden alt kutup atardamarını verirler.

Sinirler

Böbreğin sinirleri, sempatik sinir sistemine bağlı güneş sinir ağından gelir.

Buraya kadar anlatılanlar, çıplak gözle ya d’a yalın mikroskopta 60-100 kez büyütülmüş olarak görülenlere uyar.

Elektron mikroskobu, gerek yumacıkların, gerek borucuklarm daha ince yapılarını gözleme olanağı verir.