Sağlık Bilgileri

BÖBREK DIŞI KAN TEMİZLEMEYLE TEDAVİ

Böbrek dışı kan temizleme, yetersiz böbreklerin işlevinin yerini geçici ya da kalıcı olarak alan bir tedavidir.

Kanın temizlenmesini, yani böbrekler yoluyla çıkarılamayan zehirli maddelerin atılmasını ve «iç ortam»m dengesinin (su ve elektrolitler) korunmasını sağlar.

İvegen böbrek yetmezliğinde tedavi, kritik noktanın aşılmasını sağlar. Süreğen böbrek yetmezliğinde böbrek dışı kan temizleme, sürekli kullanmak koşuluyla (düzenli aralıklarla) yaşamı uzatır. Ayrıca, hastaların bir böbrek aktarımı olanağını beklemelerini sağlar.

Böbrek dışı kan temizlemenin ilkesi

Kanın böbrek dışında temizlenmesi (diyaliz) ilkesi, bir sıvıda erimiş maddelerin, delikli bir zardan geçirilerek seçici olarak ayrılmasına dayanır. Bileşimleri farklı iki çözelti yanyana koyularak, yalnızca su ve erimiş maddeleri geçiren bir zarla (çok küçük delikleri olan bir yarı geçirgen zar) ayrılırlarsa, 2 çözelti arasında, bü iki kesimin bileşimlerini eşitleştirme eğilimli değiş-tokuşlar olur.Bu ilkenin böbrek dışı kan temizlemeye uygulanması, yarı geçirgen bir zar aracılığıyla, hastanın kanını, bileşimi normal kanınkine yakın (protein ve alyuvarlar dışında) olan bir çözeltiyle (temizleme çözeltisi) temas ettirmektir.

2 yöndeki değiş-tokuşlar, belli sayıda geçişten sonra, zorunlu olarak kan bileşimini normalleştirme eğilimi gösterirler.

Böbrek dışı kan temizleme tipleri

2 tip böbrek dışı kan temizleme vardır:

— zar olarak bedenin bir zarını, yani karın zarını kullanan temizleme;

— yapay bir zar kullanan beden dışı temizleme ya da yapay böbrek makinası.

Karın zarı yoluyla temizleme

Burada kullanılan zar, hastanın karın zarıdır. Temizleme sıvısı (normalde bir kezde 2 litre), yerel uyuşturum altında, göbeğin deri kesişi yapıldıktan sonra, biraz altından sokulan bir sondayla karın boşluğuna verilir. Temizleme sıvısı, karın zarının kan damarlarıyla temas eder. Bu değiş tokuş işlemi sırasında, kanda bulunan beden için zararlı artık maddeler bu sıvıya geçer. Ayrıca, kandaki düzeyleri düşmüş gerekli elektrolitler de, temizleme sıvısından kana geçer. Sonra, karın içindeki sıvı boşaltılır. Her seans 1,5-2 saat sürer. Kanın tam olarak arındırılması, 40 kadar seans gerektirir. Dolayısıyle bir karm zarı yoluyla kan temizleme 2-3 gün sürer.

Hastada önemli miktarda ödem varsa, bedenden su çekilmesini sağlayan, glikoz yüklü bir temizleme sıvısı kullanılır.

Beden dışı kan temizleme ya da yapay böbrek makinası

Burada, kanın temizlenmesi bedenin dışında olur ve beden dışı dolaşım gerektirir. Kullanılan zar, suya ve içinde erimiş maddelere karşı çok geçirgen olan, ama proteinleri ve kan yuvarlarını geçirmeyen bir selofandır. İki yapay böbrek modeli yaygın olarak kullanılmaktadır: Bobinli böbrek (Twin Coil-Kidney); plakalı böbrek (Kili).

Bobinli böbrek (Twin Coil-Kidney)

Bu aygıtta selofan, bir sarmal borucuk sistemi aracılığıyla bir yandan temizleme çözeltisiyle, öte yandan da hastanın kanıyıa ilişkili bir bobin oluşturur.

Önceden mikroptan arındırılmış olan bobin kanla doldurulur ve 100 litrelik temizleme banyosuna yerleştirilir. Bir pompayla hastanın kanı çekilerek, yapay böbrekte dolaştırılır. Temizlenen kan yeniden hastaya verilir. Temizleme çözeltisi 2 saatte bir değiştirilmelidir.

Bu sistem nispeten kısa bir sürede (ortalama 6 saat) etkili bir temizleme sağlar.

Bedende fazla su tutulması durumlarında, 6 saatlik bir seansta hastadan 2-3 İt su çekilebilir.

Plakalı böbrek(Kill)

Zar, plakalar aracılığıyla birbirleri üstüne oturtulmuş selofan dikdörtgenlerinden oluşmuştur. Hastanın kanı, temizleme çözeltisinden ayrılmasını sağlayan 2 selofan yaprağı arasında dolaşır. Pompa yoktur; atardamar basıncı aygıttaki kan dolaşımını sağlamaya yeterlidir.

Temizleme, bobinli böbrektekinden daha uzun bir süre (12-14 saat) gerektirir. Ayrıca, kısa süre önce, evlerde, hastaların kendilerinin kullanabileceği yapay böbrek aygıtları geliştirilmiştir.

Temizleme banyosu bir tek hasta için hazırlanabilir ve gerektiğinde yenilenebilir. Ayrıca, sürekli biçimde birçok yapay böbreğe dökülebilir. Banyoların sıcaklığı (37°C) ve yoğunlukları, denetimin esas noktalarıdır: Herhangi bir yanlışlık, hastanın yaşamını tehlikeye sokabilir.

Beden dışı dolaşım, hastanın kanını zara götüren, daha sonra zardan hastaya getiren devreyi ve bu dolaşımın hastaya bağlantısını kapsar.

Bu son nokta en önemlisidir. Hastanın kanı devreye yüksek basınçla gelmeli (bu, atardamar basıncıyla sağlanır) ve düşük basınçla (bu da, bedende toplardamarların basıncıdır) dönmelidir.

Eski yöntemde, hastanın bir toplardamarı ve atardamarı bulunarak hazırlanıyor ve bunlara birer ince tüp sokuluyordu. Her defasında yeni bir damar bulunmasını gerektiren bu işlem, yapay böbrek seanslarının sık sık tekrarlanmasını güçleştiriyordu. 1959′da Scribner’in plastikten yumuşak bir köprü aracılığıyla atardamar-toplardamar kısadevresini (shunt) gerçekleştirmesiyle, hastanın kan damarlarına sürekli ulaşabilmek ve düzenli aralarla böbrek dışı kan temizleme yapabilmek (yani temizlemenin en azından 2 haftada bir tekrarlanması) olanağı elde edildi.

Scribner tekniğine göre, ön kolda dönerkemik atardamarı (nabız atardamarı) ve oldukça büyük bir komşu toplardamar arasında, kemer biçiminde sentetik bir borucuk aracılığıyla sürekli bir kısadevre sağlanır. Sentetik borucuk deri üstünde kalır. Atardamar tarafı yapay böbreğin girişini, toplardamar tarafı düşük basınçlı çıkışı temsil eder. Bu kısadevre, enfeksiyon ve tromboz olmaksızın bir yıl korunabilir. Böbrekbilimdeki beden dışı kan temizlemeleri yıllarca uzatabilen ilerlemeler, kalıcı (sürekli) bir cerrahi ağızlaştırma tekniği uygulanmasına yolaçmıştır. Bu teknikte cerrahi olarak atardamar toplardamar arasında gerçekleştirilen bir kısadevre aracılığıyla dönerkemik atardamarı (nabız atardamarı) komşu bir toplardamara ağızlaştırılır. Bu yöntem çok ender olarak, pıhtılaşma ve enfeksiyon gibi ihtilatlara yolaçabilir, ama kalıcıdır. Kalıcılığı hem üstünlük, hem sakınca olabilir.

Böbrek dışı kan temizleme gerektiren durumlar

İvegen böbrek yetmezliği ve sidik çıkaramama

Bu durumda böbrek dışı temizleme, böbrek etkinliğinin kendiliğinden yeniden başlamasının beklenmesini ve kritik noktanın aşılmasını sağlar. Ya karın zarı yoluyla temizleme ya da bobinli yapay böbrek kullanılır. Çünkü plakalı olan tip çok yavaş temizler.

Karın zarı yoluyla temizleme, olanaklı her durumda kullanılır; çünkü yapay böbrek makinası gerektirmez. Öteki durumlarda yapay böbrek mutlaka gereklidir; ama yeterli sayıda yapay böbrek bulmak güçtür. Kan aktarımları sırasında yapılan yanlışlıklar, ivegen zehirlenmeler, çocuk düşürme girişimleri sırasında görülen septisemiler gibi kan yıkımına bağlı sidik çıkaramama durumlarında ve önemli su tutulmasıyla birlikte ivegen böbrek yetmezliklerinde, karın zarı yoluyla temizlemeye başvurmak yeğ tutulur.

Bobinli böbrek, hızlı ve yoğun bir temizleme gerektiren durumlarda kullanılır. Kan üre düzeyi yüksekse ve hızla yükseliyorsa, temizlemeler erken olmalı ve tekrarlanmalıdır; yalnızca bobinli yapay böbrek yeterince etkilidir. 6 saatlik bir seansta 120 gr üre alabilir.

Süreğen böbrek yetmezliği

Süreğen böbrek yetmezliğinin son evresinde, yapay böbrek, eskiden az ya da çok kısa bir süre sonra mutlaka ölen hastalara, uzun ve nispeten rahat bir yaşam sağlamaktadır.

Geri dönüşü olmayan bir böbrek hastalığına yakalanmış kişilere, tekrarlanan beden dışı kan temizleme seansları uygulanır. Kullanılan, plakalı böbrektir. Seanslar genellikle haftada 2 ya da 3 kez yapılır. Bu uzun dönemli tedaviye «düzenli aralıklı beden dışı kan temizleme» denir.

Temizlemeler arasında, hastalar, perhiz kurallarına uymak koşuluyla, normal etkinliklerini aşağı yukarı korurlar.

Düzenli aralıklı beden dışı kan temizlemenin tehlike ve ihtilatları

Yapay böbrek aygıtının kötü çalışmasına ya da temizleme banyosunun sıvı ve elektrolit dengesine bağlı ciddi, hattâ ölümle sonuçlanan ihti-latlar günümüzde nerdeyse ortadan kalkmıştır.

Enfeksiyon ya da amboli ihtilatları da çok seyrekleşmiştir.

En sık raslanan ihtilatlar, böbrek hastalığınınkilerdir. Eskiden görülmeyen bu geç dönem ihtilatları, hastalar günümüzde yeterince uzun yaşayabildikleri için ortaya çıkabilmektedirler. Başlıcaları kansızlık, kemik eklem bozuklukları ve yaygın sinir iltihabıdır. Çoğu iyileştirilebilir.

Teknik gelişmeler Otomatik denetleyiciler

Bunlar yapay böbreklerin işleyişini otomatik olarak denetleyen sistemlerdir. Denetimi önemli ölçüde kolaylaştırmışlar ve aygıtların güvenliğini artırmışlardır. Böylece, kötü işleyişe bağlı ihtilatlar ortadan kalkmıştır.

Evde beden dışı kan temizleme

Böbrek yetmezliği olan bir hasta için, haftalık beden dışı kan temizlemeleri bir yakınının ya da bir hemşirenin yardımıyla evinde kendisinin yapabilmesi en iyi yöntemdir.

Hastanın temizlemeyi evinde kendinin yapmasının hiç bir zararı olmamasına karşılık, pekçok yaran vardır: Ruhsal ve maddi bağımsızlık; çok daha az masraf; hasta, temizleme gereksinimini kendi duyduğu için daha fazla esneklik olanağı; sorumlu hekim için daha fazla kolaylık.

Aygıtların küçültülmesi

1968′den bu yana mühendisler ve biyoloji uzmanları, daha küçük yapay böbrekler yapmaya çalışmaktadırlar. Gerçekleştirilen bu küçük böbreklerden biri yalnızca 25 sm uzunlukta. 6 sm eninde ve 6 sm kalmlığmdadır.

Bu aygıtlar, yıllık kullanma maliyetlerinin çok daha düşük olmasının yanısıra, yer sorunlarının önemli rol oynadığı evde yapılan beden dışı kan temizlemede de çok daha kolay kullanılırlar. Düzenli aralıklarla beden dışı kan temizleme süreğen böbrek yetmezliğinde yalnızca geçiştirici bir tedavidir. Bağışıklıkbilimdeki ilerlemeler böbrek aktarımını daha güvenli kıldıkça, gerçek tedavi olan aktarımdan önce, nispeten rahat bir bekleme yöntemi haline gelecektir. Bir engelin gerisinde, sol böbrek boşluklarının büyük ölçüde genişlemesi.