Sağlık bilgileri

FARKLI TÜRDEN AKTARIMLAR

Hayvandan insana yapılan aktarımlardır. Hayvandan insana gerçek aktarımlar günümüzde oianaKSizdır. Yama 10 günden önce mutlaka reddedilmektedir. Bununla birlikte, onarım cerrahisinde çeşitli hayvan dokuları ya da anatomik gereçler kullanılmaktadır. Çok sayıda hastada, rolü yalnızca mekanik olacak ölü bir dokunun aktarılmasıyla yetinilir.

Mikroptan arındırılan, öldürülen, özel işlemlerle anti]enliklerinden arındırılan bu maddelere, organizma, hareketsiz maddelermiş gibi katlanır (kabul eder): Sözgelimi, geniş yanık yüzeylerini örtmek için kullanılan domuz derisi yamaları.

Atardamarların köprülenmesinde bunların yerini sentetik maddeler almıştır (dakron, teflon, v.b.). 2 hareketsiz yama, önemlerini korumaktadırlar:

— etkin olmayan bir destek yeterli olduğunda, kemik onarımında cansız hayvan kemiği kullanılır (hayvan kemiği plakları-ağrılı bir eklemi hareketsizleştirmek için de kullanılır);

— bozunlu, anormal ya da eksik insan kalbi kapakçıklarının yerine, domuz kapakçıkları ya da maden kapakçıklar takılır.

ÖZAKTARIMLAR
Bir hastanın bir organ ya da dokusunun, bedeninin bir başka yerine aktarılması, hiç bir tıbbi sorun ve hiç bir bağışıklık sorunu doğurmaz. Yama 4-5 günde mutlaka kabul edilir. Bu tür yamaların yararının ne olduğu sorulabilir, ama ilk bakışta sanılacağmdan çok daha önemlidirler.

Çok yararlı ya da mutlaka gerekli bir anatomik parçanın yerinin, bedenin başka bir yerinden alman daha az gerekli bir eşdeğeriyle doldurulmasına sık başvurulur. Bu yöntem, travma ya da onarım cerrahisinde çok kullanılır. Bazı kaslar mutlaka gerekli değildirler ya da sakıncasızca kısaltılabilirler. Bunlar, işlevsel olarak yararlı bir kasın yerini doldurmak için ya da büyük bir kas bozununu onarmak için kullanılabilirler. Orta derecede fizyolojik yararı olan kirişlerle, normal bir etkinlik için gerekli olanların yerleri doldurulabilir. İnsanda,, günümüzde gerileyen bir kas olan geniş ak-zar (fascia lata) kasma çok sık başvurulur.

EŞAKTARIMLAR

Gerçek ikizler arasındaki organ aktarımlarında kullanılırlar. Özaktarımlar gibi, hiç bir red sorunu yaratmazlar. Özellikle deri ve böbrek aktarımlarında, bu yönteme başvurulmaktadır.

Farklı yumurta ikizlerinin de çoğunlukla kalıtımsal yakınlıkları vardır. Aralarında yapılan organ aktarımları nispeten kolay olabilir.

AYNI TÜRDEN AKTARIMLAR

Uzaktan bakıldığında en önemli organ aktarımı olan, bir insandan başka bir insana aktarımların 2 görünümü vardır.

Yalın aktarımlar

15-20 günde atılmakla birlikte bazı gereklilik durumlarında yeterlidirler (bu durumda beden, yıkıma uğramış ya da bozunlu dokuyu kendisi oluşturmak için yeterli süreyi kazanmış olur). Eksik işlevleri geçici olarak tamamlarlar ve bedene, düzene uygun biçimde kendini onarma olanağı tanırlar.

Yamanın hücreleri yokoldukça, alıcı kendine özgü hücreleri üretir. Bu hücreler giderek kendilerine maket, iskelet yerine geçen yamayı kaplarlar.

Kemik aktarımları
Bu tür aktarımların en sık kullanılanı olan kemik aktarımlarının, trafik kazalarında ya da doğal yıkımlarda kazaya uğrayan kişilere büyük yararı vardır.

Kemik yıkımlarının önemine göre, birlikte ya da tek başına aynı türden aktarım ve farklı türden aktarım (hayvandan insana) kullanılır.

Aynı türden aktarım, hasta bir kemik bölümünün yerinin doldurulmasını sağlar. Daha sonra bu bölümü, komşu sağlam bölümler kaplar.

İnsan kemikleri, düşük sıcaklıkta uzun süre canlı saklanabilir (Avrupa’da büyük kemik bankaları vardır).

Deri aktarımları

Çoğunlukla karmaşık sorunlar doğururlar.

Yıkım yüzeysel tabakalarda smırlanmışsa ve yüzeyi çok geniş değilse, deri kendi kendine yeniden oluşur. Küçük bir özyama ya da aynı türden yama süreci hızlandırıp, daha güzel görünümlü bir nedbe elde edilmesini sağlayabilir.

Daha derin ve daha geniş bir yıkım kendiliğinden onarılamaz.

Aynı türden yamalar, ancak 15 günde tutarlar ve nedbeleşmeye izin vermezler. Derinin özel bir niteliği vardır: Ancak etkin biçimde çoğalan hücrelerden yapılı bazal tabaka zarar görmemişse yeniden oluşabilir.

Özyama mutlak gereklidir.

Bu uygulama, deri yıkımı çok geniş bir alana yayılmadığmda gerçekleştirilebilir. Kendiliğinden nedbeleşme için gerekli öğeler bırakılarak, hastanın kendi bedeninden sağlam deri parçaları alınır. Bu parçalar, nedbelerin en fazla estetik sakınca doğurmayacağı beden bölgelerinden alınırlar.

Deri aktarımının teknik olarak gerçekleştirilmesi de özel bir sorun doğurur.

Deri yüzeyi, ölmüş hücre artıklarından temizlenmedikçe, hiç bir nedbeleşme elde edilemez. Bütün enfeksiyon eklenmeleri de, üst derinin yeniden oluşmasını engeller.

Mikroplardan koruma altında ve canlı dokulara zarar vermeden ölü hücreleri parçalayan trip-sin enzimi yardımıyla, bu sonug 15-20 günde elde edilir.

Dolayısıyle, çoğunlukla bir deri aktarımı 3 haftadan önce denenmez.

Çok geniş bir yanık, deri örtüsünün geniş ve derin yıkımı, birçok hastada özyama kullanılmasına izin vermez. Ayrıca, şoklu ve su yitirmiş bir hastadan yeterince sağlam deri almak olanağı da yoktur. Aynı türden, yamalar da tutmaz.

1954′te bu soruna çoğunlukla etkili olan bir çözüm getirilmiştir: Aynı türden yama ile özyamanm birleştirilmesi. Yara ya da yanık üstüne aynı türden yama ve özyama şeritleri birbirini izleyerek konur. Aynı türden yama parçaları düşerken, her özyamanm enine büyümesi, komşularıyla birleşmesine yeterlidir. Böylece, hastadan çok daha az özyama alınarak, yıkıma uğramış deri yüzeyinin yeniden oluşması sağlanabilir.

Deri aktarımı yalnızca yanıklı ve yaralılarda kullanılmaz. Estetik, cerrahi ve deri hastalıklarında da geniş ölçüde kullanılmaktadır.

Saydam tabaka ve billur cisim aktarımları

Bunlar, özaktarım gibi davranan aynı türden aktarımlardır. Ne kan damarları, ne de lenf damarları bulunan bu 2 organ, bağışıklık sistemi tarafından genellikle «tanınmazlar. Uygulamada hiç bir tehlike yoktur. Sorun, yalnızca verici bulmaktadır. Alma işlemi, vericinin ölümünden sonra hızla yapılmalıdır. Buna karşılık, bu organlar daha sonra soğutmayla uzun süre canlı korunabilirler. Avrupa’da ve ülkemizde de kemik bankalarına benzer göz bankaları vardır.

Kemik iliği aktarımı

Yalın aktarımlarla kalıcı tam organ aktarımı arasında bir geçiştir. Kalıcı değildir; ama yama, alışılagelmiş 15 günün ötesinde uzun süre etkin kalır.

Güçlükler, çok sık karşılaşılan alıcının yamaya karşı tepkisinden çok, yamanın alıcıya karşı tepkisindedir.

İlk insan kemik iliği aktarımı, 1958′de Paris’te Prof. Mathe tarafından başarılmıştır.

Kalıcı tam organ aktarımları Böbrek aktarımı

İnsanda başarılan ilk tam organ aktarımıdır; önce tek yumurta ikizleri (1956), daha sonra çift yumurta ikizleri arasında (1959) uygulanmıştır. Günümüzdeyse, daha uzaktan akraba olan vericilerin kullanılmasının yanısıra, ölü vericilerin böbreklerinin aktarılması da başarılmaktadır.

Vericinin seçilmesinde elden geldiğince titiz davramlmalıdır. Çünkü aktarımın başarısı bu titizliğe bağlıdır.

Aktarım gerçek ikizler (tek yumurta ikizleri) arasında yapılıyorsa, hiç bir hazırlık gerekmez. Öteki durumlarda, alıcı önceden, bağışıklık bastırıcılarla ya da lenfositlere karşı serumla tedavi edilmelidir.

Böbreklerin girişimden 48 saat sonra yeniden işlev görmeye başlamaları, aktarılan organın kabul edildiğini gösterir.

Böbrek aktarımı, yapay böbrek olanağıyla kolaylaşmıştır. Yapay böbrek, geçici bir güçlükle her an nöbeti üstlenebilir.

Sonuçlar

İlerlemeler kesindir. 1959-1963 arasında 244 böbrek aktarımı yapılmış ve 50 hasta (yani ortalama yüzde 20) yaşamıştır.

1967 temmuzunda dünyadaki 1187 aktarımda ortalama yüzde 50 başarı gözlenmiştir. Günümüzdeyse girişim sayısı 10 000′lere ulaşmıştır ve verici bir akraba olduğunda, başarı yüzde 80 dolayında olmaktadır. Ölü verici durumunda, bu oran biraz düşüktür (yüzde 50). Burada en önemli tehlike, böbreğin çok kısa sürede reddedilmesidir. Red olayı hemen ilk günlerde gerçekleşebilir. Bağışıklıkla değil, dolaşımla ilgili bir olaydır. Böbrek yumacı-ğının (böbrek borusunun kanı süzen öğesi) ince kılcaldamarlannda bir toplardamar iltihabına benzetilebilir; bu çok küçük damarların tıkanması, aktarılmış böbreğin kan temizleme işlevini apansızın keser.

Heparin kullanılması, bu tehlikeyi büyük ölçüde azaltmaktadır.

Karaciğer aktarımları

Denemeler nispeten azdır ve uzun yaşama oranı son derece düşüktür.

Bunun birçok nedeni vardır:

— günümüzde karaciğer tam aktarımı oldukça sınırlı durumlarda düşünülür: Aktarım koşullarının temelini oluşturan doğuştan oluşum bozuklukları; karaciğer urları.

Alkol kökenli ciddi sirozlar da, kuramsal olarak tam aktarıma uygun büyük hasta grubunu temsil ederler. Ama bu hastaların genel durumları nedeniyle ameliyat sonucu kuşkuludur;

— karaciğer, vericinin ölümünden en geç 1/4 saat sonra soğutulmayı gerektirir. Soğutulmuş olarak 2 saatten çok bekletilemez;

— ameliyat karmaşık ve güçtür. Çünkü karaciğer bölgesinin anatomisini hastalık çoğunlukla bozmuştur ve bu durumda aktarılan organı normal yerine- yerleştirmek olanaksızdır. Bu durumda aktarılan organ karnın uygun bir yerine yerleştirilebilir. Ama normal yerinde olmayan bu aktarılmış organların sonucu çoğunlukla kötüdür.

Sonuçlar

Yüz kadar karaciğer aktarımı yapılmış, bunların çoğu Denver’de (ABD) Starzl ekibi tarafından gerçekleştirilmiştir.

Başarı oranı 1967′ye kadar sıfırdır.

O tarihten bu yana, koşulun düzelmesi daha fazla başarıya olanak sağlamıştır: Organın vericiden alınması ve korunmasında daha iyi yöntemler ve özellikle lenfositlere karşı hazırlanmış serum kullanılması.

Starzl, normal yerine yapılan aktarımlarda yüzde 50′ye yakın, ama anormal yerlerde cucak yüzde 15′i biraz aşan uzun yaşama oranı bildirmektedir.

En iyi sonuçlar, süt çocuklarmdaki ve çocuk-lardaki karaciğer ve safra yolları oluşum bozukluklarında alınmaktadır.

Kalp aktarımı

Kalp aktarımı sorununu, kalp cerrahisi bölümünde ayrıntılı olarak incelemiştik.

Akciğer aktarımı

İnsanda yapılan bütün denemeler hızla ölümle sonuçlanmıştır. Ölüm, red nedeniyle değil, her zaman ivegen bir akciğer enfeksiyonu eklenmesiyle olmuştur.

Bununla birlikte 5-6 yıldır, hayvanlar üstünde günden güne daha başarılı denemeler yapılmaktadır.

Bu arada, kan aktarımının kalıcı bir alyuvar aktarımı olduğunu da unutmamak gerekir.