Sağlık Bilgileri

HIPOTALAMUS VE HIPOFİZ

ANATOMİ

Bu iki anatomik yapı, beyin tabanının merkezinde yerleşmişlerdir.

Organizmada içsalgı yapan oluşumların çoğunun işlevini yönetirler; merkezi sinir sistemi tarafından toplanan bilgileri bunlara aktarabilirler. Bu yüzden, içsalgı bezlerinin incelenmesine, hipotalamus hipofiz ikilisi diye adlandırılan bu gerçek anatomik ve fizyolojik ikiliyle başlamak yerinde olur. Bu sistemin çevresel içsalgı bezleriyle çaprazlaşmalarını (geri denetim) daha önce açıklamıştık; bu yüzden yapacağımız bölümlemeler, bir içsalgı sisteminin işlev bakımından birbirinden ayrılamayacak biçimde bir zincir oluşturduğunu unuttur-mamalıdır. Ayrıca hipofiz başlıca iki bölümden oluştuğu için (ön ve arka) burada bir hipotalamus ön hipofiz ve bir hipotalamus arka hipofiz sistemi ayırt edeceğiz.

MAKROSKOPİK ANATOMİ

Hipotalamus

Hipotalamus, beynin 3. karıncığının yan çeperinin alt yarısını oluşturur. Talamusun altında yerleşmiştir (adı da buradan gelir). Boyutları çok küçüktür, hacmi santimetre küp olarak gösterilir. Gerçekten, bir bölümünü oluşturduğu beynin geri kalan bölümlerinden ayırt edilemez.Yukarda talamusla, aşağıda göz sinirleri birleşeği arkası ve beyin sapçıkları arası sarnıçlarla, iç yanda 3. karıncık boşluğuyla, dış yanda iç kapsül aracılığıyla, merceksi çekirdekle (sinir sistemi anatomisine balkınız) komşudur. Beyne alttan bakarsak, önde göz sinirleri birleşeği, yanda görme şeritleri, arkada mememsi cisimler arasında yerleşmiş görülür. Burada, ince bölümü, hipofize bağlanmasını sağlayan hipotiz sapı tarafından oluşturulan bir huni görünümündedir. Hipofiz sapı, 3. karıncığın uzantısı olan çok ince bir çukur içerir: İnfundibulum Hipof iz

Kafa tabanının merkezi bölümündeki küçük bir orta çukurda yerleşmiştir: Kamamsı kemiğin içine oyulmuş Türk eyeri. Büyük ekseni enine olan, hafifçe oval biçimdedir, boyutları enine 14 mm, önden arkaya 8 mm, dikine 6 mm dolaylarındadır. Ortalama 0,55 gr ağırlığmdadır. 2 lobdan oluşur, ön lob (antehipofiz) pembemsi, arka lob (posthipo-fiz) daha çok grimsi beyazdır. Ama aslında bu iki bölüm ancak kesit yapılırsa açıkça görülür; çünkü aynı ince zar (pia mater) kılıfı içinde bulunurlar. Ön loba, ara lob da denen (ön lobun arkasında bulunur) ve erişkin yaştan önce yiten bir bölüm de eklenir. Hipof iz, yukardan çatısıyla yanlardan kavernöz sinüsün iç çeperiyle kapanan Türk eyeri içinde yeralır. Bu oluşum ve eyerin çatısı, bölgedeki sert zarı (dura mater) oluştururlar. Türk eyerinin çatısmdaki merkezi bir delikten, hipofizi hipo-talamusa bağlayan hipofiz sapı geçer. Hipofiz sapının ön yüzünde ön lobun uzantısı olan bir dilcik vardır (pars tuberalis). Bu dilcik, hipot.alanıusa fizyolojik açıdan önemli bir bölgeyle bağlanır. Ayrıca arka iki lob ile kendisi arasında da orta lob (pars intermedia) yeralır.

Hipofiz şu oluşumlarla komşudur:

— yukarda, Türk eyerinin çatısı aracılığıyla göz sinirleri birleşeğiyle;

— aşağıda, içinde değişebilen hacimlerdeki kamamsı kemik sinüsü bulunan kamamsı kemik gövdesiyle;

— arkada kamamsı kemiğin dörtgen laminasıyla;

— önde, görme oluğunun üstüne eğilen Türk eyerinin ön çeperiyle;

— yanlarda, kaveraöz sinüsün iç çeperi aracılığıyla şahdamarının kavernöz sinüs içi bölümüyle.

İÇ YAPI

Hipotalamus

Hipotalamus, ak maddelerle (sinir lifleri) ayrılan bir grup sinir hücreleri çekirdeklerinden oluşur. Bu çekirdeklerin sayısı oldukça fazladır ve çeşitli tıp okullarına göre adlandırılmaları çok farklıdır. Biraz yalmlaştırarak hipotalamus çekirdeklerini 3 gruba ayırabiliriz:

— özellikle karıncık yanı, göz sinirleri birleşeği önü ve göz sinirleri birleşeği üstü çekirdeklerden oluşan bir ön grup;

— arka, üst, ön ve alt çekirdeklerin tanımlandığı bir orta grup;

— mememsi cisim çevresinde dizilen çekirdeklerden (mememsi cisim çevresi çekirdekleri) oluşan bir arka grup.

Hipotalamus çekirdeklerini oluşturan bazı sinir hücrelerinin uzantıları, özel bir dolaşım sisteminin (hipofiz kapı toplardamar sistemi) kılcal damarlarıyla temas ederler: Bu hücrelerin hormon salgılama işlevi vardır; dolayısıyle salgı yapıcı sinir hücreleridirler. Bu sinir hücreleri, göz sinirleri birleşeği üstü ve karıncıklar yanı çekirdekleri oluşturan öteki sinir hücrelerinin uzantıları arka hipofiz içine kadar ulaşır. Orada kılcal damarlarla (ama bunlar, bir kapı toplardamar sistemine bağlı değildir) temas ederler. Hipotalamus çekirdekleri, kendi aralarında ve merkezi sinir sisteminin geri kalan bölümüyle sinir bağlantıları yaparlar. Böylece sinirsel etkiler, ruhsal (heyecanlar, saldırılar) ya da duyumsal (görme, duyma, koklama, dokunma) etmenler yoluyla bunların işlevine, dolayısıyle de içsalgı işlevlerine etki yaparlar.

Hipofiz

Hipofiz, ön ve arka hipofiz olarak ikiye ayrılır.

Ön hipofiz

Ön hipofiz (antehipofiz), asıl bez bölümüdür. Embriyoda, ilerde burun-yutak boşluğunu oluşturacak olan epitelin eldiven parmağı gibi ters dönmesinden oluşur. Bu, daha sonra bir çıkmaza, sonra da aşağı yukarı bütünüyle dolarak, ön hipofizi oluşturan Ftathke kesesine dönüşür. Rathke kesesinin tam dolmayışı, kesenin arka çeperini oluşturan ara, lob yardımıyla arka hipofizden ayrılan hipofiz yarığının oluşmasına neden olur. Çok dikkatli incelemeler sonucu, ön hipofizdeki hücre tipleri ile salgıladıkları hormonların yapıları arasında bir bağıntı olduğu anlaşılmıştır. Bu bağıntı, elektron mikroskobunda özel hücre boyalarının kullanılması ve hücrelerin flüoresan antikorlarla işaretlenmesi sonucu ortaya konmuş, böylece çeşitli hücreler ayırt edilebilmiştir.

TSH salgılayan hücreler

TSH salgılayıcı (tireotrop) hücreler, tiroyite ilgi duyan bir hormon salgılayan hücrelerdir; bazofil-dirler (baz boyalara ilgileri vardır).

FSH salgılayan gonadotrop hücreler

Boyalara çok az ilgisi olan, FSH (folikül uyarıcı hormon, yani yumurtalığın De Graaf folikülü-nü uyaran hormon) adlı bir hormon salgılayarak dişi üreme bezlerini uyaran hücrelerdir.

LH ya da İCSH salgılayan gonadotrop hücreler Yukardaki hücrelere benzeyen, LH ya da İCSH” adı verilen bir hormon salgılayan hücrelerdir.

Kadın için LH flüteinleştirici hormon, yani yumurtanın yumurtlanmasmdan sonra, De Graaf fo-likülünm^ sarı cisme dönüşmesini sağlayan hormon), erkek için İCSH (erbezi ara doku hücrelerini uyaran hormon) kullanılır.

Somatotrop hücreler

Üreme organları dokuları dışında, organizmanın bütün dokularına yönelik bir hormon salgılayan asidofil (asit boyalara daha belirgin bir ilgi duyan) hücrelerdir.

Laktotrop hücreler

Bunlar da asidofil hücrelerdir; LTH salgılarlar; ama yalnızca gebelikte ortaya çıkarlar.

Kortikotrop hücreler

ACTH (böbreküstü bezi kabuğu hormonlarının yapılmasını ve kana verilmesini uyarır) adlı bir hormon salgılayan kromofob hücrelerdir.

Melanotrop hücreler

Melanin içeren pigment hücrelerini uyaran MSH (melanin uyarıcı hormon) adlı hormonu salgılayan bazofil hücrelerdir.

Ön hipofizde bu hücreler bölüm bölüm dizilmemiş, dağınıktırlar. Yalnızca, önde orta bölümde ba-zdfil hücrelerin, yan bölümlerde ise asidofil hücrelerin daha fazla olduğu söylenebilir.

Arka hipofiz

Hipofizin arka lobudur. Embriyoda, yetişkinde hâlâ sinirsel sapçık ya da hipofiz sapıyla bağlı bulunduğu merkezi sinir sisteminden farklılaşır. Söz-konusu sapçık, hipotalamusa orta’ çıkıntıyla bağlıdır. Arka hipofiz hücreleri gliya hücreleri yapısındadır, yani merkezi sinir sisteminin destek ve besleyici hücreleridir; bunlara hipofiz hücreleri denir. Aralarında, sinir hücrelerinin uzantılarının da eriştiği kan kılcal damarları dolaşır. Bu sinir hücrelerinin gövdeleri, hipotalamus çekirdeklerini, özellikle de karıncıklar yanı ve göz sinirleri birleşeği üstü çekirdekleri (hipotalamusun ön çekirdekleri grubundandırlar) oluştururlar.