Sağlık Bilgileri

HORMON DENETİMİ

Hormonların yapımı ve kan dolaşımına salınmaları, bazıları organizmada hormonun işlevine bağlı olan ve her biriyle birlikte açıklayacağımız birçok etmen tarafından ayarlanır. Buna karşılık, aşağı yukarı bütün içsalgı sistemlerine uygulanabilen denetim mekanizmaları vardır. Bununla ilgili olarak, içsalgı sistemine genel bakış bölümünde sinirsel merkezlerden çevresel dokulara kadar buyruğun yönlendirilmesinden kısaca sözetmiştik. Şimdi de geri denetim (ya da geriye etki) ilkesini açıklayacağız.

Genellikle, karşılaşılan geri denetime «negatif» denir. Yalın bir örnek, ilkesini anlamaya yardımcı olabilir: Hipofiz-tiroyit ikilisi. Hipofiz, tiroyit bezini TSH’la (tiroyit uyarıcı hormon) uyarır. Bunun sonucunda tiroyit hormonlarını yapıp salgılar ve bu işi her zaman, kanda TSH düzeyi diye dile getirilen hipofiz etkinliğiyle orantılı biçimde yapar,

Tiroyit hormonları, yalnızca çevresel alıcılarına değil, hipofize de etkirlen

— kandaki düzeyleri aşırıysa, hipofizin çalışması frenlenir ve daha az TSH salgılar;

— tersine, kandaki düzeyleri yetersizse, hipofiz yeniden bir durdurma olana kadar daha çok TSH salgılar ve bir denge durumuna gelene kadar bu böylece sürüp gider.

Bu örneğin yalmlaştırılmış olduğunu belirtmek gerekir; çünkü gerçekte geri denetim, aynı zamanda hem hipotalamustaki merkezleri, hem de hipofizi etkilemektedir. Ama hormon biliminde bu ilkeyi hiç bir zaman unutmamak yararlı olur; çünkü içsalgı bezlerinin bütün fizyolojisi buna uyar ve bazı hastalıklarda, her türlü geri denetim ortadan kalkar.

Hipotalamus-hipofiz merkezlerinden geçmeyen ya da sözgelimi birçok kesişme noktalan olan başka geri denetim çeşitleri de vardır.

Bununla birlikte, hangisi sözkonusu olursa olsun, bu düzenlemede hormonların karşılıklı etkileri genellikle çok önemsiz olduğundan, geri denetim belli bir hormona özgü kabul edilebilir.

İçsalgı sisteminin başka bir denetim biçimi de buyruk yönündedir (bütünlük tanımına göre yukardan aşağı); ama mekanizması henüz bilinmemektedir. Sözkonusu olan, bazı hormon maddelerinin (kadınlarda âdet çevrimini yönetenler gibi) ritim özelliğidir; kortizol gibi bazı hormonların yapımında da 24 saatlik bir çevrim vardır.