Sağlık Bilgileri

Tanımı ve Önemi
Karbonhidratlar, özellikle bitkisel besinlerde çok yaygındır. Et, süt, yu­murta gibi besinlere göre daha ucuz olduğundan ve daha kolay saklandığından, karbonhidratlı besinler özellikle yoksul halk tarafından çok tüketilmektedir.
İnsanlar ve hayvanlar yapamadığı halde; klorofilli bitkiler, güneş enerjisi,, su ve karbondioksit kullanarak karbonhidratları sentezler. Güneş enerjisi kulla­nıldığından bu olaya “fotosentez” denir. Enerji, moleküllerin kimyasal bağla­rında “kimyasal enerji” olarak depolanır. Moleküller parçalanınca; kimyasal bağ­ların ayrılmasıyla, bağlardaki gizli kimyasal enerji serbest duruma geçer. Böyle­ce, hücre içinde besin öğeleri oksitlenince ısı ile enerji oluşur ve vücut çalışma­sında kullanılır.
Karbonhidratların bazı türleri bitkinin destek yapısını oluşturur, bir kısmı da büyüme için enerji kaynağı olarak kullanılır. Şeker ve nişasta gibi karbon­hidratlar da daha çok tohum, meyve ve yumrularda depolanır.
Karbonhidrat Çeşitleri:
Doğada çok çeşitli ve farklı özellikte karbonhidrat bulunur. Bunlar, kar­bon, hidrojen ve oksijenden oluşmuş basit moleküllerdir ya da bu moleküllerin birleşmesiyle oluşan büyük moleküllerdir. Karbonhidratlar; moleküllerindeki ba­sit moleküllerin sayısına göre, monosakaritler, disakaritler ve poîisakaritler olmak üzere başlıca üç gruba ayrılır.
Monosakaritler (Basit Şekerler = Tek Şekerler)
Monosakaritler, daha küçük birimlere ayrılamayan tek ve basit moleküller­dir. Disakarit ve polisakarit gibi karbonhidratlar, monosakaritlerin birleşmesinden oluşur. Monosakaritlerin yapılarındaki karbon sayısı genellikle 3-7 arasındadır. Beslenmede önemli ve doğada çok yaygın olanlar altı karbonludur. Molekülde altı karbon bulunan monosakaritlere heksoz, beş karbon olanlara riboz ya da pentoz denir.
Yapısında aldehit grubu olanlar aldoz, keton grubu bulunanlar da ketoz diye de anılır.
Beslenmede önem taşıyan bağlıca monosakaritler glikoz, friiktoz ve galakiozdur. Üçü de altı karbonlu (heksoz) olup, kapalı formülleri aynıdır (CeHı2O6). Bu monosakaritler tatlıdırlar ve birçok karbonhidrat türünün yapısını oluşturur­lar (Şekil 2-1′de bakınız).
1. Glikoz: Üzümde çok bulunduğundan üzüm şekeri de denilen glikoz, dekstroz diye de isimlendirilir. Üzüm ve üzümden yapılan besinlerde, balda bu­lunur, tatlıdır. Saf olarak glikoz elde edilir ve çeşitli şekerlemelerin yapımında kullanılır.
Glikoz, çok çeşitli karbonhidratların yapısında bulunur. Hemen her şeker ve karbonhidrat vücutta glikoza dönüşerek kullanılır. Kanda serbest olarak gli­koz bulunur. Kan şekeri açlıkta düşer, yemekten sonra yükselir. Açlık ve tok­luk durumuna göre değişmek üzere 100 mi. kanda 70-110 mg. dolayında glikoz bulunur. Glikoz, vücutta enerji amacıyla kullanılır. Çok sayıda glikoz molekülü birleşerek vücutta glikojen sentezlenir. Gerektiğinde glikojen parçalanarak gli­koz serbest duruma geçer ve vücutta kullanılır.
2. Früktoz: Üzüm, incir, dut gibi çeşitli meyvelerde ve bal gibi yiyecek­lerde bulunur. Bu monosakaride meyve şekeri ve levüloz da denir. Bir disakarit olan sükrozun ve bazı polisakaritlerin yapısında bulunur. Çok tatlı bir şekerdir. Vücutta glikoza dönüşerek kullanılır.
3. Galaktoz: Galaktoz, süt şekeri olan laktozun ve bazı polisakaritlerin yapısmda bulunur. Serbest olarak pek bulunmaz. Glikoz ve früktoza göre, tatlılık derecesi düşüktür.