Sağlık Bilgileri

SÜREĞEN PANKREAS İLTİHAPLARI

Bu terim, «pankreasın kalıcı nitelikteki iltihap kökenli bozunları»nı anlatmaktadır. Bunlar, eskiden ender görüldükleri sanılan, ama günümüzde daha iyi tanınıp araştırıldıkları için, günden güne daha sık raslanan hastalıklardır.

NEDENLER

Kesin neden iyi bilinmemektedir. Bazı uzmanlara göre, süreğen pankreas iltihabı diye bir şey yoktur; ancak ivegen bir pankreas iltihabının ileri dönemi sözkonusudur. Bununla birlikte, sık raslanan bazı etmenlerin hastalığa yolaçtıkları düşünülmektedir:

— bir safra taşı bulunması.
Özellikle iltihap yalnızca pankreas başındaysa, taşa sık raslanır;

— Wirsung kanalında bir engel bulunması: Taş, koledok taşı, Oddi büzücü kası iltihabı, travma, yani pankreas salgısında birikim yaratan ve VVirsung kanalında genişlemeye neden olan her etmen, süregen pankreas iltihabına neden olabilir. En sık raslanan etmenlerden biri alkolikliktir; özellikle bira, pankreası en çok etkileyen içkidir. Ne var ki, süreğen pankreas iltihabı gelişen alkoliklerde, karaciğer sirozuna ya da alkol kökenli karaciğer sirozlularda süreğen pankreas iltihabına raslanamaz: Bunun nedeni bilinmemektedir. Süreğen pankreas iltihabında âlkolikliğin rolü, vitamin eksiklikleri ya da beslenme bozukluğuyla açıklanmaktadır.

Süreğen pankreas iltihabının oluşumundan, başka hastalıklar da sorumlu tutulmuştur: Paratiroyit bezinin aşırı çalışması; demir birikimi kökenli siroz; mukovisidoz. Ayrıca hastalığın ailesel niteliği üstünde durulmakta, kalıtım ya da aynı besinlerle beslenme gibi etmenler tartışılmaktadır.

Gene de hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştıran bu etmenlerden hiç birinin saptanmadığı hastalar görülmektedir; o zaman hastalık, «birincil süreğen pankreas iltihabı» diye nitelenir.

TEŞHİS

Klinik belirtiler

Hastalığı haber veren belirtiler çok değişik olabilir. Genellikle ağrı sözkonuşudur. Hastalığı akla getiren en kesin belirtidir. Mide -bölgesinde olan ağrı, sola ve sırta doğru yayılır, şiddetlidir, süreklidir; şiddetinde büyük bir değişiklik olmaz ve uzun sürer (2-3 gün, hattâ daha çok). Hastanın bazı özel duruş biçimlerine girmesiyle ağrı azalabilir (hasta diz-dirsek durumunda, sırtüstü ya da yan yatarsa); genellikle güçlü ağrı kesicilere bile dirençlidir; buna karşılık, aspirinden etkilenir (bu özellik hastalığı düşündürmelidir); sık ya da seyrek nöbetlerle gelişir.

Ama ağrılar değişik özellikte olup, bir ülseri ya da bir safra koliğini taklit edebilir. Tipik ağrının özelliği, Wirsung kanalının gerilmesi ve sinirler üstüne bası (güneş sinir ağının yarımay düğümlerine) ile açıklanabilir.

Öteki ikinci önemli klinik belirti, sindirim bozukluklarıdır:

— yumuşak, parlak, beyazımsı, yağlı dışkılarla nitelenen ishal (pankreas salgıları eksik olduğundan, yağ sindirimi bozuktur);

— ağrıyı rahatlatan ve daha az niteleyici olan bulantı (pankreasın mide ya da onikiparmak barsağı üstüne yaptığı basıya bağlı olabilir).

Öteki klinik belirtiler şunlardır:

— genel durumun bozulması (iştahsızlığa, sindirim bozukluğuna ya da temel nedene bağlı olarak zayıflama);

— koledok kanalında bir taşa ya da pankreasın ana safra yoluna bası yapmasına bağlı olarak sarılık ya da hafif sarılık görülebilir (özelliği,her iki durumda da kendiliğinden yitmesidir);

— yâlnızca kan şeker düzeylerinde hafif bozukluklarla belirti veren bir şeker hastalığı (ama önemli, insülin tedavisini gerektiren bir şeker hastalığına dönüşebilir; o zaman tedavisi güçtür ve birçok ihtilata yolaçar);

— kapı toplardamarı yüksek basıncına bağlı sindirim sistemi kanamaları;

— karında, akciğer zarında sıvı toplanması (özellikle sol taraf akciğer zarında) ve bu sıvılarda amilaz miktarının yüksek bulunuşu.

Hastanın muayenesi fazla bilgi vermez; karın gevşektir ya da hafif bir kas gerginliği vardır. Mide bölgesinin elle muayenesinde, hasta sağ tarafına yatar durumda iken, ağrı uyanabilir (Mallet -Guy testi). Genellikle karaciğer ve dalak büyür; ama mide üstünde bir kütlenin ele gelmesi (bir pankreas kisti düşündürmelidir) enderdir.

Hafif sarılık, karında az miktarda asit toplanması, akciğer zarında sıvı toplanması ve deri belirtileri gibi belirtiler aranır; ama daha bu evrede, klinik muayenenin yerini tamamlayıcı muayeneler almalıdır.

Tamamlayıcı muayeneler Biyolojik incelemeler

Kanda ve sidikte amilaz ölçümü yapılması en iyi bilgiyi verir. Amilaz, sidikte kana oranla daha uzun süre yüksek kalmaktadır (amilaz işeme).

Kuşkusuz karında ve akciğer zarında sıvı toplanması varsa, bu sıvılarda da amilaz ölçümü yapılmalıdır.

Düzenli olarak kanda glikoz ölçümü de yapılır; belirgin derecede bozukluk göstermesi çok enderdir; ancak deneysel olarak yaratılan kan glikoz düzeyinin yükselmesinden (hiperglisemiden) sonra yapılan ölçümler (glikoz tolerans testi) şeker hastalığı eğilimini ortaya koyar. Dışkı incelemesi de biyolojik incelemenin önemli bir bölümüdür. Böylece yağlı ishal, yani günde dışkıda, atılan yağ miktarı ölçülmüş olur: Bu hastalarda genellikle günde 5 gr’dan fazladır.

Ayrıca sindirilmemiş et lifleri aranır; daha iyi kanıt elde etmek için önceden I 131 ile işaretlenmiş bir yağ asidinin (sözgelimi oleyik asit) emilimi incelenir; bu deney kolayca yağların emilimindeki eksikliği gösterir.

Ayrıca bir tedavi deneyi de uygulanabilir: Pankreas türevleri verildikten sonra, bu biyolojik belirtilerin ortadan kalkması ya da gerilemesi, pankreas iltihabı bulunduğunu gösterir.

Bir başka inceleme, son derece ilgi çekici sonuçlar verir, ama uygulanması güçtür. Onikiparmak barsağma boru konduktan sonra pankreasın salgı işlevi incelenir (pankreas salgısını uyarmak için iğneyle pankreas hormonları, sekretin ya da pankreatozimin verilir). Deneyi gerçekleştirmek güç olduğundan, sonuçları değerlendirmek de güçtür.

Röntgen incelemeleri

Hazırlıksız karın filmlerinde pankreasta kireçlenmeler görülebilir. Bunlar değişik görünümde olabilir, ama yerleri bakımından hastalığı akla getirirler: Ön-arka filmde 2. ve 3. bel omurlarının sağ kenarında, 1. ya da 2. bel omurunun sol kenarında, yan filmde ise omurlar önünde ve midenin arkasında.

Baryumlu yemek borusu-mide-onikiparmak barsağı geçişi filminde, onikiparmak barsağı yayında bir genişleme, midede büyük eğrilikte bası altında kalma sonucu itilme, onikiparmak barsağının ikinci parçasının iç yüzünde yay biçiminde izler görülebilir. Ayrıca bir kist de ortaya çıkarılabilir.

Safra yollarının filmi (ancak sarılık yoksa çekilebilir), pankreas iltihabının ortaya çıkışına neden’olabilecek bir taşın varlığını ya da pankreas iltihabının safra yoluna yansımasını (pankreas arkası bölgede koledok kanalında daralma ve daralmanın üstünde kalan parçasında genişleme biçiminde) gösterir.

Henüz pek kullanılmayan 2 muayene yöntemi, bozunlar konusunda daha çok bilgi verebilir.

— seçici çölyak-mezenter atardamarları filmi çekme; Bir yandan pankreas, mide, onikiparmak barsağı ve mezenter üst atardamarları ile dalak atardamarlarmdaki, öte yandan pankreas, dalak ve kapı toplardamarlarındaki çap değişikliklerini ve itilmeleri gösterir; ayrıca hastalığın yayılma derecesi konusunda da fikir vermektedir;

— cam elyafından yumuşak düodenoskopla onikiparmak barsağma girilerek akımın ters yönünde Wirsung kanalı filmi çekme: Tehlikeleri olan bir muayene yöntemidir; ama karaciğer içi yolların gerçek durumu konusunda bilgi verir ve bunların bir kistle ilişkili olup olmadığını gösterir.

EVRİM

Hastalığın evrimi önceden kestirilemez; çünkü kesin bir nedene bağlanabilen biçimlerde, bu neden (sözgelimi paratiroyit bezinin büyümesine bağlı safra taşı) tedavi edildiğinde hastalığın evrimi de iyidir. Birincil süreğen pankreas iltihapları ise giderek sıklaşan ağrılı nöbetlerle gelişir.. Hastalığın genel evrimi genellikle zayıflama, sindirim bozukluklarının artması ve şeker hastalığının ortaya çıkmasıyla ağırlaşmaya doğrudur.

Evrimde en sık raslanan olasılık, ihtilatlar ortaya çıkmasıdır: Pankreas dokusu içinde yalancı kistler ortaya çıkabilir (yalancı kistin gerçek bir çeperi yoktur; çeperi başka organlar tarafından oluşturulur). Bu kistler çevre organlara bası yapabilir, yırtılabilir ya da iltihaplanabilirler. Ayrıca yerel bir kapı toplardamarı yüksek basıncına bağlı olarak, gastrite (mide iltihabı), mide ülserine bağlı olarak ya da VVirsung kanalının kanamasına bağlı olarak, sindirim sistemi kanamaları ortaya çıkabilir.

Safra yollarına bası sonucu sarılık ya da karın boşluğunda sıvı toplanması gibi ihtilatlardan daha önce sözetmiştik. Özel bir ihtilat da, ağrılar morfin türevleri ile dindirilmeye yönelinmişse, hastanın morfine alışmasıdır.

Pankreas iltihabının daha hafif biçimlerinin de bulunduğu unutulmamalıdır; bunlarda nöbetler daha aralıklıdır; hattâ hiç belirti vermeyen ve yalnızca ameliyatta ya da otopside teşhis edilen biçimleri vardır.

HASTALIĞIN ÖTEKİ BİÇİMLERİ

Değişik evrimli ya da belirtili biçimlerini ve özel nedenlerine göre değişik biçimlerini incelediğimize göre, şimdi hastalığın yerleştiği kişilere göre değişik biçimlerini gözden geçireceğiz. Yaygın pankreas iltihaplarının yanısıra, sol pankreas iltihapları ya da pankreas gövdesi iltihapları ve sağ pankreas iltihapları ya da pankreas başı iltihapları ayırdedilir. Bu ayırımların kuşkusuz cerrahi yararı vardır, ama girişim öncesinde yapılmaları güçtür. Süreğen pankreas iltihaplarının özel inceleme gerektiren bir başka biçimi ise, çocuklardaki süreğen pankreas iltihaplarıdır.

Çocuklarda süreğen pankreas iltihabı çoğunlukla doğuştan kistli pankreas hastalığını (müko-visidoz) izler. Doğuştan kistli pankreas hastalığı, süt çocuğunda barsak tıkanması (doğumun ilk günlerinde barsaklardaki anormal salgılama ve pankreas sindiriminin bozukluğu, kıvrım barsağın son bölümlerinde müküs ve protein bakımından zengin, suyu az bir mekonyum toplanmasına ve bu düzeyde bir barsak tıkanmasına yolaçar) ile, daha geç olarak da kulak-burun-boğaz enfeksiyonları ve tekrarlayıcı akciğer-bronş enfeksiyonları ile ortaya çıkar. Bu çocuklar terleme ile çok tuz yitirir. Dışkılar, pankreas salgısındaki eksiklik nedeniyle yapışkan ve yağlıdırlar.

Çocuklardaki öteki süreğen pankreas iltihaplarına çok ender raslanır: Anormal pankreas gelişimi; asalak kökenli pankreas iltihapları; ilaçlara bağlı pankreas iltihapları, bazen nedeni bilinmez.