Sağlık Bilgileri

TİROYİT BEZİNİN AŞIRI ÇALIŞMALARI ÜSTÜNE GENEL BİLGİLER

Bunlar, çeşitli nedenlere bağlı olan, ama çok çabuk ortaya çıkan belirtilerle farkedilen hastalıklardır.

Bu belirtilerin kaynağı, iyotlu tiroyit hormonlarının aşırı salgılanmasıdır. Sözkonusu hormonların fizyolojik etkileri artmış ve klinik bozukluklara yolaçmışlardır.

Tiroyit bezinin aşırı çalışmaları, erişkinde ve çocukta görülebilir. Bazı nedenlere, özellikle genç kadınlarda raslanır.

Tiroyit bezinin aşırı çalışmasının başlıca 2 nedeni vardır: Bezin iyicil uru (adenom); bir hipotalamus-hipofiz düzensizliği; Basedow hastalığı için, daha karmaşık olduğu sanılan bir mekanizma. Bu iki hastalığı, öteki nedenleri gözden geçirdikten sonra inceleyeceğiz.

Tiroyit bezinin aşırı çalışmasının tedavisi de, evrimi de, nedenine bağlıdır. Tedavi yöntemleri günden güne kesinleşmekte, uygulanmaları gereken durumlar da sınıflandırılmaktadır.

Burada her şeyden önce, özel bir nedene bağlı olduğunu düşünmeden, tiroyidin aşırı çalışmasının klinik tablosunu çizeceğiz. Sonra adenom ve Basedow hastalığı dışındaki tiroyidin aşırı çalışması çeşitlerini inceleyeceğiz. Ayırıcı teşhisten ve genel olarak tiroyidin aşırı çalışmalarının tedavisinden sonra da, etkin tiroyit adenomunu ve Basedow hastalığını inceleyeceğiz.

TİROYİDİN AŞIRI ÇALIŞMASININ KLİNİK TABLOSU

Kalp-damar bozuklukları

Hastalar genellikle, yorgunluk sonucu oluşan anormal derecede ağır bir soluk darlığından ve çarpıntılardan (hastalara rahatsızlık veren, kalp atımları duyulması) yakınırlar. Bazen göğüslerinde bir sıkışma duygusu, ağırlık ve sıkıntı nöbetleri hissederler; bu genellikle, sözkonusu hastaların ruhsal-sinirsel bozukluklarına bağlanır.

Ama bunun dışında klinik muayene, aşağıda anlatılacak nesnel belirtileri ortaya çıkarır.

Taşikardi (kalp ritminin hızlanması)

Bu,en erken ve mutlaka görülen belirtidir. Ama hastalığın en başında bulunmayabilir. Dinlenmeyle geçmez, kalp atım sayısını daha da artıran yorgunluğa, heyecanlara duyarlıdır. Nabız dakikada 100-140, hattâ bazen daha da fazla olabilir. Kalp atım ritmi genellikle düzenlidir; ama başka çeşitli kalp ritim bozukluklarıyla birlikte de olabilir.

Kalp elektrosu genellikle bir sinüs taşikardisi (yani karıncıklar, kulakçıkların kasılmasından normal bir süre sonra kasılırlar) gösterir. Bazen ekstrasistoller ya da kulakçık fibrilasyonu nedeniyle tam bir aritmi gibi ciddi ritim bozuklukları kaydedilebilir.

Kalp-damar sisteminin aşın uyarılırlığı (uyarı hali)

Kalbi dinlediğimizde, bu aşırı uyanlırlıklar, kalbin tepesinde 1. sesin kuvvetlenmesi, 2 sesin bazen’ çiftleşmesi ve bazen kasılma döneminde bir üfürümle kendini gösterir. Bu belirtiler biraraya geldiğinde, bazen bir ikili kapak darlığının ritmini düşündürür. Kalbin, göğüs çeperi üstünden elle muayenesi sırasında avucu doldurduğu, şiddetli ve yaygın bir tepe atımının «kubbe biçiminde» algılandığı saptanır.

Çevresel atardamarlarda, nabız vurumları şiddetlidir.

Kalp-damar sistemindeki öteki bozukluklar

Bunlar, kan dolaşımının hızlanması ve kalp dakika atım hacmi artışı, atardamar basıncının hafifçe yükselmesi gibi bozukluklardır.

Kalp-damar bozuklukları, fazla olan tiroyit hormonlarının, katekolaminlerin (noradrenalin ve adrenalin) kalp ve damarlar düzeyindeki etkilerini artırmalarına bağlanır. Bazı ilaçlar bu noktada etkilidir. Ama tiroyit hormonlarının, kalp-damar sistemini doğrudan doğruya da uyardığı sanılmaktadır.

Zayıflama ve sindirim sistemi bozuklukları

Zayıflama hemen her hastada görülür. Bu zayıflama, hastalar her zamanki kadar yedikleri, hattâ daha fazla yedikleri zaman bile oluyorsa, daha anlamlıdır. Birkaç ay içinde 10-30 kg arasında bir kilo yitimine yolaçabilir.

Çok yemeye, hastayı çok sık, hattâ geceleri bile su içmeye zorlayan birçok su içme eşlik eder.

Önceki bir kabızlığı yokedecek ya da önemli olabilecek bir ishale yolaçabilecek biçimde, barsaktan geçiş hızlanabilir.

El titremesi

Gizlidir, ancak hastaya ellerini öne uzatması söylenince ortaya çıkarılabilir. Hemen her hastada raslanır. Aslında yaygındır, ama özellikle üyelerin uçlarında (eller, parmaklar) ağır basar; hızlı, düzenlidir.

Aslında, bu titreme, heyecan sonucu oluşan titremeye çok benzer ve ancak tiroyidirı aşırı çalışmasının öteki belirtilerinin eşlik etmesiyle ayırt edilebilir.

Ruhsal-sinirsel bozukluklar

Tiroyit bezi aşırı çalışan kişi çok heyecanlı, çabuk uyarılan, yerinde duramayan, düzensiz, aşırı etkin, genellikle görünürde beceriksiz, çok konuşkan bir hal alır. Hastaların duygusal durumu son derece değişkendir; apansızın şiddetli öfkelere kapılır, kahkahalarla gülerken kolayca ağlamaya başlayabilirler. Bu hastalarda özellikle uykusuzluğa çok sık raslanır.

Ayrıca, ruhsal bozukluklar ortaya çıkabilir. Bütün bu bozukluklar, hastanın aile ve iş çevresiyle olan ilişkilerinde sorunlar yaratır.

Sıcağa dayanıksızlık

Sıcağa dayanıksızlığa sık raslanır ve liroyidin aşırı çalışmasının başlıca belirtilerindendir. Bu hastalar her zaman sıcaklık duyar, kışın bile ince giyinir, soğuk havada pencerelerini açar, evlerini ısıtmazlar.

Derileri sıcak ve avuçları nemlidir.

Soğukta üşüyen bir hastada tiroyidin aşırı çalışması bulunmadığı kesinlikle söylenebilir.

Kas yorgunluğu

Değerli bir belirtidir. Hastanın sorgusunda, merdiven inip çıkarken güçlük çektiği öğrenilir. Hasta, alçak bir sandalyeden ellerinin yardımı olmadan kalkamaz.

Öteki belirtiler

Bazen az ya da yüksek bir ateş görülebilir; ayrıca fazla niteleyici olmayan, ama gene de hastalığın çerçevesine giren birçok belirti vardır.

Deri ve ilişiklerindeki bozukluklar

Bu bozukluklar, genellikle tiroyit bezi düzeyinde ve göğsün üst bölümünde yerleşen kızartılar, ödemler ve vitiligodur. Ayrıca, saçlar beyazlaşır ve dökülür.

üreme bozuklukları

Kadınlarda âdet bozuklukları (âdet düzensizliği, âdet görmeme) ve cinsel soğukluk, erkeklerde iktidarsızlık görülür.

Kemik bozuklukları

Genellikle omur kaynaklı ağrılarla yansıyan

ve iskeletin röntgen incelemesiyle doğrulanan bit kireç azalmasına (kan kalsiyum düzeyi yüksekliğiyle birlikte) raslanır; bu bazen, tiroyit. kökenli yaygın kireç yitimi diye nitelenen duruma yolaçar.

İHTILATLAR

Bütün tiroyidin aşırı çalışmalarında görülen ama çoğunlukla Basedow hastalığında raslanan bazı ihtilatlar vardır.

Kalp-damar ihtilatları Kalp ritmi bozuklukları

Tam aritmiyle birlikte kulakçık fibrilasyo-nuna ve kulakçık flutterine, dönem dönem gelen taşikardi nöbetleri eklenebilir.

Kalp yetmezliği

Genellikle, yukarda saydığımız ritim bozukluklarının sonucudurlar

SİNİRSEL – RUHSAL İHTİLATLAR

Tiroyidin aşırı çalışmasında genellikle gözlenen kişilik ve davranış bozukluklarına, gerçek ruhsal bozlukluklar eklenebilir. Çok değişik olabilir, ruhsal çöküntü başlangıçlarından manyak davranışlara, bellek yitimlerine kadar, varabilirler.

HASTALIĞIN NEDENLERİNE GÖRE ÖTEKİ BİÇİMLER

Özellikle sindirim sistemi ya da bronş kaynaklı bazı kanserler, tiroyit bezini uyaran bir madde salgılayabilir (TSH ya da LATS gibi), böylece tiroyidin aşırı çalışmasına neden olabilirler. Ama bu, son derece ender raslanan bir durumdur.

Ayrıca bazı hastalar, hekim öğüdü olmaksızın kendiliklerinden, tiroyit yapısında bazı hormonlar alarak, kendi hastalıklarını kendileri yaratırlar, çünkü böylece, iyotlu tiroyit hormonlarının fazlalığından ötürü çevresel belirtiler ortaya çıkar.

AYIRICI TEŞHİS

Tiroyidin aşırı çalışmasıyla ilgili belirtilerin hiç biri, yalnızca bu hastalığa özgü değildir. Ancak birlikte olurlarsa, teşhis yönünden değer kazanırlar.

Oysa tiroyidin aşırı çalışmasının bazı biçimleri, yalnızca bir tek belirtiyle ortaya çıkarlar; az sayıda belirti de kesin bir teşhise yöneltemez. Bu yüzden bazen, tek başına kalp bozuklukları (ritim bozuklukları, atriyum fibrilasyonuyla birlikte olan kalp yetmezliği) ya da tek başına göz fırlaklığı (nedenleri çeşitlidir: Sözgelimi, göz yuvası arkasında yerleşmiş bir ur) karşısında teşhis güçlükleriyle karşılaşılır.

Tersine heyecanlı, kolayca titreyen, uykusuzluk çeken, kişilik bozuklukları ve çarpıntıları olan kişilere (hattâ bazen küçük bir guatr da olabilir) yanlış olarak tiroyidin aşırı çalışması teşhisi konabilir. Oysa bu kişilerde kesinlikle tiroyidin aşırı çalışması bulunmayabilir ve yanlış bir tedaviye başlamadan önce, bazı tamamlayıcı muayenelerle teşhisin doğrulanması gerekir.

TEDAVİ

Tedavi yöntemleri 3 çeşittir: radyoaktif iyot (iyot 131).

Tıbbi; cerrahi;

Tıbbi tedavi Sağlık koruma-perhiz kuralları

Tedavideki yerleri oldukça önemlidir. Hasta düzenli, sakin, gürültü ve hareketten uzak bir ya1-şam sürmeli, her gün 12 saat yatakta dinlenmeli ve öğleden sonraları da uyumalıdır. Bazen, Base-dow hastalığına tutulan kişiye, aile çevresinden uzaklaşması önerilebilir.

Beslenme normal kalacaktır.

Çok kullanılan bazı ilaçlar

Tekrarlanan küçük dozlarda barbitürik asit türevleri ya da sıkıntı giderici (sözgelimi diyazem) ilaçlar, hastaya yardımcı olabilir.

İlaçla tedavi yöntemi

Tiroyidin aşırı çalışmasında özel olarak kullanılan birçok başka ilaç vardır.

İyot

Çok yararlı bir ilaçtır, lugol çözeltisi biçiminde satılır. Tiroyidin aşırı çalışmalarının hafif Ba-sedow hastalığı biçiminde olanlarında son derece iyi sonuçlar verir. Ama kullanımında dikkatli olmak ve sürekli tıbbi denetim altında bulunmak gerekir. Genellikle, yalnızca tiroyit bezi ameli3/at-larmdan önce, bu girişime hazırlamak amacıyla kullanılır.

Tiroyit salgılamasını önleyici yapay ilaçlar Bunlar, tiroyit bezinde iyotlu tiroyit hormonlarının yapımını, kullanılan maddeye göre çeşitli evrelerde durduran maddelerdir. Pek çok çeşitleri vardır ve tedavi değerleri yüksektir; ama ancak hekim denetimi altında kullanılmalıdırlar: Tiourea bileşikleri (propiltiourasil); methimazole (tapazde).

Katekolamin karşıtı ilaçlar

Bunlar, katekolaminlerin (adrenalin, norad-renalin), çevrede, yani bunların hedef organlarında, tiroyit hormonları tarafından etkilerinin artırılmasına karşı çıkan tıbbi maddelerdir. Ama bu nedenle, hiç bir zaman tiroyidin aşırı çalışmasını kökten iyileştirmezler; çünkü, iyotlu tiroyit hormonlarının yapımını engellemezler.

Bu sınıftan 2 ilaç sayılabilir: Guanetidin ve propranolol. Ancak düzenli ve sıkı bir hekim denetimi altında kullanılmalarına izin verilebilir.

Cerrahi tedavi

Aşırı işlevi olan tiroyit adenomu (Plummer hastalığı) varsa, etkili ve kolay olan ameliyat, en iyi çaredir. Adenom küçükse, yalnızca adenom çıkarılır (adenomektomi); yerleşimi genişse, tiroyidin bir bölümü de birlikte çıkarılır.

Basedow hastalığında, tiroyidin aşağı yukarı tamamı çıkarılır (tiroyidektomi). Eskiden önemli olan bu ameliyat, genel uyuşturum ve yeniden canlandırma tekniğinin gelişmesiyle bazen aylarca sürebilen tam bir tıbbi hazırlama sayesinde oldukça kolaylaşmıştır. Gene de, gerekli olduğunda uygulanmalıdır. Tiroyit bezinin çıkarılmasından sonra, tiroyit yetmezliği yerleşmesine çok ender raslanır (genellikle girişimi izleyen birkaç hafta içinde farkedilir ve tedavisi kolaydır).

Radyoaktif iyotla tedavi

Kişiye ve hastalığın durumuna göre, damardan 3-30 milikürilik iyot 131 verilerek tiroyit dokusunun kısmen yıkılmasına dayanır. Yöntem görünüşte yalındır; ama uygulanmasından sonra tiroyit yetmezliği yerleşmesi tehlikesi, cerrahi tedavide olduğundan biraz daha fazladır.

Bu tedavilerin uygulanması gereken durumlar

Bu tedavi yöntemlerinden hangisinin uygulanacağı, hastaya ve hastalığın durumuna göre değişir. Her hastaya en uygun tedavinin seçimi için, tam donatmalı bir hastanede bütün incelemelerin yapılmış olması gerekir. Özellikle Basedow hastalığında, değişikliklerin her hastaya göre aşırı derecede olabileceğini ve hekimi başka başka tedaviler önermeye, gerekirse hastalığın evrimi sırasmda bir tedaviyi bırakıp bir başkasına geçmeye zorlayacağını unutmamak gerekir.

SONUÇ

Tiroyidin aşırı çalışmasının tipik biçiminin teşhisi oldukça kolaydır. Hastalığın başlıca 2 nedeninin, aşırı işlevi olan tiroyit adenomu ile Base-dow hastalığında belki bir hipotalamus-hipofiz düzensizliği olduğu sanılmakta, ama daha çok tiroyit bezini anormal biçimde uyaran bir etmen (LATS) üstünde durulmaktadır.

Aşırı işlevli adenoma, Basedow hastalığından çok daha az raslanır; ama her iki hastalık da genellikle erkeklerden çok kadınlarda görülür. Tiroyidin aşırı çalışmaları, özellikle kalp-damar bozukluklarına yolaçabildikleri için, ciddi hastalıklardır. Bu nedenle, her hastaya uygun tedavinin seçilebilmesi için, bütün incelemelerin eksiksiz olarak yapılması gerekir.