Yetişkinlerdeki Tiroyit Yetmezlikleri
NEDENLER
Tiroyit yetmezlikleri, ikiye ayrılır: Hipofiz kaynaklı olanlar; tiroyit kaynaklı olanlar. Daha çok, tiroyit kaynaklı hipofiz yetmezliklerine rastlanır.
Tiroyit kaynaklı hipofte, yetmezlikleri
Bünyesel (birincil) hipofiz yetmezlikleri
Genel anlamda «bünyesel» terimi özellikle, bir hastalığın başka hiç bir hastalığa bağlı olmaksızın tek başına ortaya çıktığını gösterir. Tiroyit kaynaklı yetmezliklerinde, tiroyit bezinde bir de körelme görülür; yani ele gelen bir guatr yoktur.
Ama son araştırmalara göre, tiroyit bezi kö-relmesinin, önemli bozukluklar ortaya çıkarmadan gelişen bir tiroyit hastalığının (tiroyit iltihabı) son evresi olduğu sanılmaktadır. Tiroyit iltihaplarından başka bir bölümde sözedeceğimiz den, şimdilik, bir tiroyit yetmezliğine neden olabileceklerini belirtmekle yetineceğiz.’
İyotlu tiroyit hormonlarının yapım (biyosentez) bozuklukları
Guatrla birlikte olan tiroyit yetmezlikleri grubuna girerler.
Doğuştan hormon yapım bozukluklarının erişkin yaşta ortaya çıkmalarına oldukça ender ras-lanır. Çok daha erken, genellikle süt bebekliği döneminde belirti verirler.
Bu hormon yapım bozuklukları, tiroyit bezinin kesecik hücrelerine gerekli enzimlerin bozukluğuna bağlıdır. Doğuştan olan bu bozukluk, ancak ileri yaşlarda, yetişkin kişilerde bozukluklara yolaçabilir.
Guatrlı öteki tiroyit yetmezlikleri (yalın guatr)
Çelişik gibi görünmesine karşın, tiroyit bezi yetmezliğiyle guatr (ya da tiroyit bezinin büyümesi) birlikte olabilir. Aslında, bu iki bozukluğa da ortak bir neden bulunabilir: Yiyeceklerde iyot eksikliği; «guatr yapıcı» diye nitelenen yiyeceklerle (yani tiroyit hormonu yapımını durduran bir mekanizmayla guatr’ oluşumunu başlatan yiyeceklerle) beslenme. Organizmanın dışı kaynaklı bu bozuklukların yanısıra, burada da, aynı nedenlerle oluşan bir enzim bozukluğu (eksikliği) bulunabilir.
Tedavi kökenli tiroyit yetmezlikleri
Radyoaktif iyodun miktarlarının saptanması çok hassas olduğundan ve tedavi edilecek olan tiroyit bezinin ağırlığı pek iyi bilinemediğinden, radyoaktif iyot tedavisinden sonra bir tiroyit yetmezliği görülebilir. Ayrıca, tiroyit dokusunun duyarlığı hastaya göre değişebilir ve önceden kestirilmesi olanaksızdır.
Basedow hastalığının tiroyit bezi çıkarma ameliyatı uygulanarak cerrahi tedavisinden sonra tiroyit yetmezliği belirmesine, oldukça ender raslanır; çünkü, tiroyit dokusunun yeterli bir bölümü yerinde bırakılır. Ama bazı durumlarda, başka bir nedenden ötürü uygulanan tiroyit bezi çıkarma ameliyatından sonra, kalan doku çeşitli nedenler sonucu giderek zayıflayıp, sonunda yetersiz duruma gelebilir.
Ayrıca, tiroyidi hedef alan (sözgelimi, propiltiyourosil) ya da tiroyitle ilgisi olmayan hastalıklarda kullanılan bazı ilaçlar da, tiroyit yetmezliklerine neden olabilirler.
Hipofiz kaynaklı tiroyit yetmezlikleri
Genellikle, daha önce gördüğümüz tam ön hipofiz yetmezliğinin belirtilerinden biridirler. Ama ender olarak kısmi bir ön hipofiz yetmezliğinin tek belirtisi olabilirler.
Bu durumda, tiroyit yetmezliğinin klinik belirtileri, tiroyit kaynaklı tiroyit yetmezliklerininkilerden farklıdır.
Ön hipofizin ya da genel olarak hipofizin bozulmasının nedenlerini, hipofiz hastalıkları bölümünde incelemiştik.
TEŞHİS
Klinik belirtiler
Burada, özellikleri çok belirgin olduğu için. «tam» bünyesel tiroyit yetmezliğinin klinik tablosunu inceleyeceğiz. Bu tablo, değişik nedenlerle oluşan tiroyit yetmezliklerinde de gözlenebilir.
Özellikle başlangıç biçimlerinde ve ihtilatlj biçimlerde, başka klinik görünümler de tanımlanabilir. Bunları, hastalığın evrimini anlatırken inceleyeceğiz; çünkü, tiroyit yetmezliğinin ilerlemiş biçimlerini oluştururlar.
Yerleşmiş tiroyit yetmezliği tablosu
Çok yavaş, birçok yılda oluşur. Rahatsızlıklarına kayıtsız olan hastanın ve durumdan haberi olmayan, hastadaki değişiklikleri genellikle normal sayan çevresindekilerin dikkatini çekmez.
Zaten genellikle yaşdönümünü geçirmiş bir kadın (hastaların yüzde 80′i) sözkonusudur ve rahatsızlıklar kolayca yaşlılığa bağlanabilir.
Hastanın görünümü
Niteleyicidir. Yüzü hareketsiz, hissiz, cansız, bazen aptal görünüşlüdür, yuvarlaklaşmıştır ve «aydede yüzü» diye adlandırılır. Cildi balmumu
gibi, soluk sarıdır; yalnızca elmacık kemiklerinin üstü ve dudakları pembe ya da hafifçe morumsudur (siyanoz). Göz kapakları dolgundur ve cansız «küçük gözler» görünümü verecek biçimde birbirlerine yaklaşırlar. Dudaklar da kaim ve devriktir. Yuvarlak elmacık kemikleri, yüze şişkin bir görünüm verir. Burun kanatları genişlemiş ve yassıdır. Alında kırışıklıklar derinleşir; kaşların dış bölümleri seyrelir.
Genel olarak deride yalancı bir ödem var gibidir (bünyesel tiroyit yetmezliğine miksödem denmesinin nedeni budur). Bu yalancı ödem serttir ve bastırılınca parmak izi kalmaz; beyaz ve ağrısızdır. Kol ve bacaklarda ödem yoktur; ama eller ve ayaklar büyümüştür.
Deri kalın, kuru, sert ve kabukludur. El ve ayaklar dokunulduğunda soğuk, bazen mavidir.
Saçlar seyrelir; kuru ve kırıktırlar. Çatı böl-gesi ve koltukaltı kılları yiter. Koltukaltları kurudur. Tırnaklar çizgilidir ve kırılır. Dişlerde çürüme eğilimi fazladır.
Yalancı ödem mukozalan da etkiler. Dil geniş ve kalındır; bu nedenle hastayı konuşurken rahatsız eder. Dişetleri şişkindir. Yalancı ödem yutak ve gırtlağı da etkilediği için, ağır, tekdüze ve kesik olan ses boğuklaşır. Yutkunma da güçleşebilir. Östaki borusu da yalancı ödemden etkilendiğinden, geçirgenliği bozulur ve bu hastalarda genellikle görülen sağırlığa yolaçar (buna kulak ığultuları da eklenir).
Ruhsal ve bedensel etkileri
Tiroyit yetmezliği olan kişinin hareketleri iyice sınırlıdır. Hastayla konuşulduğunda, daha önce belirttiğimiz anlatım güçlüklerinin yanısıra, fikir oluşmasındaki ağırlık da farkedilir. Hasta, ne kendiyle ne de çevresiyle ilgilenir; kayıtsızdır.
Bununla birlikte, zeka normaldir. Gündüz uyuklamasına karşın, gece genellikle uyumakta güçlük çeker. Bedensel etkinliklerden kaçınır; her hareketi güçlükle yapar. Ayrıca, rahatsızlıklarının çoğuna kayıtsız olan hasta, sorgu sırasında üşüdüğünü, kabız olduğunu ve cinsel bozuklukları olduğunu belirtebilir:
— kadında: Cinsel soğukluk; âdet bozuklukları;
— erkekte: İktidarsızlık.
Hastanın iştahının azalmasına karşın kilo artışı görülebilir.
Klinik muayenede beden ısısının aşırı düştüğü (37°C’dan çok düşük ısı), kalp atışlarının yavaşladığı (bradikardi), kalp seslerinin hafiflediği saptanır.
Tamamlayıcı muayeneler
İyotlu tiroyit hormonlarının yapım yetersizliği sonucu oluşan ve «çevresel» diye nitelenen bozukluklar ile tiroyit yetmezliğinin nedeniyle ilişkili olan, bu yüzden de «merkezi» diye nitelenen bozuklukların birbirinden ayrılmasını sağlarlar.
Çevrede iyotlu tiroyit hormonlarının eksikliğini ortaya koyan incelemeler
Nedeni ne olursa olsun, bütün tiroyit yetmezliklerinde varolan bozuklukları bulmayı amaçlarlar.
Bazal metabolizma
Bu çok önemli inceleme, kesin bir tekniğe göre yapılmalıdır. Gerçekten sonuçlar çok sayıda parametreye (sözgelimi ağırlık, boy, önceden kullanılan ilaçlar, hastanın heyecanhlığı) bağlı olduğundan, yanılma olasılığı oldukça fazladır. Bunu ortadan kaldırmak için muayene, hasta’ uyutulduktan sonra yapılmalıdır.
Bazen bazal metabolizma normal olabilir (hastada tiroyit yetmezliği bulunmadığı anlamına gelmez); ama genellikle tiroyit yetmezliklerinde bazal metabolizmanın, normal değerinin 10-30 altına düştüğü görülür.
Lipit metabolizması
Kanda kolesterol artışı, tiroyit yetmezliğinin değerli belirtilerinden biridir. Yüksek sayılara erişebilir: 500-600 mgr %. Ama her hastada görülmez; ayrıca, özellikle yaşlı kişilerde başka birçok nedene bağlı olabilir. Kandaki bazı lipitlerin (lipoproteinlerin) ölçümü, çok daha kesin bilgiler verir: Beta lipoproteinler yüksek, alfa lipopro-teinler düşüktür.
Asil refleksi çizimi
Kasların yarı kasılma zamanı hemen her zaman uzamıştır. Ama bazen, normal sınırlarda bulunabilir.
Alyuvarların sayımı
Genellikle değişik tiplerde bir kansızlığı ortaya çıkarır.
Ürik asidin kandaki düzeyi Yüksek olabilir.
Merkezi belirtileri ortaya koyan ve tiroyit yetmezliklerinin nedenini belirtebilen incelemeler
Kandaki hormonsal iyot
Çeşitli teknik ve yöntemlerle (BEI ve PBI) saptanır; ender durumlar dışında (ilaç alınması ya da iyotlu maddeler kullanılması) her zaman düşüktür.
İyot 131′in bağlanması
Bünyesel tiroyit yetmezliğinde iyot 13l’in tiroyit bezi tarafından bağlanması, ya hiç yok ya da çok azdır; TSH testi sırasında da artmaz. Tersine, hipofiz kaynaklı bir tiroyit yetmezliğinde, TSH’yla oldukça uzun bir uyarı (l hafta dolaylarında), iyot 131′in bağlanma eğrisini yükseltir, hattâ normale getirir.
Tiroyit yetmezliğiyle birlikte olan guatrlarda (belli bir bölgeye ve yiyeceklerdeki iyot eksikliğine bağlı tip), iyot 131 bağlanması yüksektir («iyoda aç» guatr); bu durum, iyotlu tiroyit hormonlarının yapımındaki azlıkla çelişir.
Tiroyit karşıtı antikorların ölçümü
Çok özel durumlarda uygulanır: Özellikle tiroyidin aşırı çalışmasının cerrahi ya da radyoaktif iyotla tedavisinden sonra oluşan bir tiroyit yetmezliğinde, tiroyit iltihabından kuşkulanıldı-ğında.
Bütün bu tamamlayıcı muayenelerin hiç biri tek başına kullanılamaz.
Tiroyit yetmezliği teşhisi koymak ve nedenini belirlemek, ancak klinik muayene ile çeşitli tamamlayıcı muayenelerin sonuçlarının karşılaştırılmasından sonra olanaklıdır.
EVRİM
Gelişme sürecindeki görünümler
Değişiktirler. Özellikle hastalığın başlangıcında, tek ya da az sayıda sinsi belirti dikkati çekmelidir. Aslında, yukarda tanımladığımız tipik tablonun ortaya çıkışı, çok uzun sürede ve ilerleyici biçimdedir. Hastalığın bu dönemden önce teşhis edilmesi çok daha iyi olur; çünkü, ihtilatlar ortaya çıkabileceğinden, tedaviye ne kadar erken başlanırsa o kadar etkili sonuçlar elde edilir.
İhtilatlar
Birçok sistemi etkileyebilirler. Kalp-damar sisteminin etkilenmesi
Hastalık ne kadar ilerlemişse, o kadar önemlidir (ama bu duruma günümüzde günden güne daha az Taşlanmaktadır).
Bir kalp dışzarı iltihabı oluşabilir. Radyoskopide, kalbin gölgesi klasik «sürahi» görünümü alır, kenarları az hareketlidir. Kalp elektrosu düşük voltaj gösterir. Genellikle, kalp dışzarma iğneyle girmek gereksizdir; çünkü tiroyit yetmezliğinin tedavisiyle Kalp dışzarı iltihabı geriler. Koroner damar iltihabına da oldukça sık rastlanır. Lipit metabolizması bozuk olan kişilerde damar sertliğinin yerleşmesini hızlandıran olaylara bağlı olduğu sanılmaktadır. Uygun dozda yapılacak bir tedaviyi engelleme sakıncası vardır.
Bazen teşhisi güç olan bir kalp yetmezliği yerleşebilir. Bu, ya doğrudan doğruya tiroyit yetmezliğinin ya da koroner iltihabının sonucudur.
Sinir-kas etkilenmesi
Tiroyit yetmezliği hastalarının beyin elektrosunda yavaş bir ritim ve uyarılara zayıf bir yanıt gözlenir. Merkezi sinir sisteminin etkilenme belirtileri gözlenebilir ve yanıltıcı bir görünüm alabilirler. Çevrede, özellikle üyelerin uçlarında, anormal karıncalanma, iğnelenme duyuları bulunabilir; hattâ sinire bası yapılınca sinir ağrıları oluşabilir. Ama tedavi edilmemiş ya da iyi tedavi edilmemiş tiroyit yetmezliklerinde en büyük ihtilât, miksödem komasıdır. Genellikle kışın, bazen bir enfeksiyon nedeniyle ortaya çıkar. Çırpıntısız, sinir sisteminde yerleşmiş bir bozun belirtisi vermeyen bir komadır. Hastanın beden ısısı çok düşmüştür (bazen 30°C’m altında). Kalp çok yavaş çarpar ve solunum, arada uzun süren şaşırtıcı kesintiler gösterir. Buna bir de kansızlık eklenince, yaşamsal işlevler, özellikle de oksijenlenme önemli ölçüde tehlikeye girer. Ciddiliğine göre, bu komayı başlatan ya da sürdüren bir katı şeker düzeyi düşüklüğü de eklenir.
Kas belirtileri gözlenebilir: Kas aşırı gelişmesi; gevşemede gecikme; kramplar. Hastalığın başlangıcından beri varolabilirler.
Tiroyit yetmezliğinde, koltukaltı kıllarının yitmesi.
Solunum sisteminin etkilenmesi
Bazen akciğer zarında iltihaplar, sıvı toplanması görülür. Kalp dışzarı iltihabında olduğu gibi, iyotlu tiroyit hormonları tedavisiyle büyük ölçüde gerilerler.
Sindirim sisteminin etkilenmesi
Tiroyit salgısı olmayınca, sindirim sistemi gevşer. Kalın ve ince barsakta, kabızlıkla birlikte genişlemeler görülür. Bu bozukluklar, tedaviyle geriler.
Öteki içsalgı bezlerinin işlevinin etkilenmesi
Tiroyit yetmezlikleri, hipofiz dahil bütün öteki içsalgı bezlerini etkileyebilir.
Leave a Reply